Hòa bình chưa vượt qua eo biển Hormuz

Chưa đầy một tuần sau khi Mỹ và Iran ký bản ghi nhớ nhằm chấm dứt cuộc xung đột kéo dài tại Trung Đông, những bất đồng đầu tiên đã xuất hiện. Trước thềm cuộc gặp tại Thụy Sĩ, Tehran tuyên bố trọng tâm của vòng đàm phán lần này sẽ không phải chương trình hạt nhân hay lộ trình dỡ bỏ trừng phạt, mà là việc thực thi điều khoản đầu tiên trong văn bản vừa được hai bên ký kết.

Theo người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei, điều khoản này yêu cầu chấm dứt ngay lập tức các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon. Tuy nhiên, Tehran cho rằng cam kết đó vẫn chưa được thực hiện đầy đủ khi các hành động quân sự liên quan tới Israel và Hezbollah vẫn tiếp diễn, trong khi Mỹ chưa thể hiện được vai trò bảo đảm thực thi thỏa thuận.

Lập trường này cho thấy Iran đang đặt vấn đề thực thi lên trước vấn đề cam kết. Trong cấu trúc của bản ghi nhớ gồm 14 điều khoản được Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian và Tổng thống Mỹ Donald Trump ký ngày 17/6, điều khoản đầu tiên được xem là nền tảng cho toàn bộ tiến trình đàm phán tiếp theo. Nếu lệnh ngừng bắn không được duy trì, các nội dung khác như nới lỏng trừng phạt, khôi phục thương mại hay hợp tác kinh tế sẽ rất khó được triển khai.

Sự thận trọng của Tehran cũng phản ánh mức độ thiếu lòng tin còn tồn tại giữa hai bên sau nhiều năm đối đầu. Ông Baghaei nhấn mạnh Iran tham gia đối thoại vì thiện chí thực hiện cam kết, nhưng không đặt niềm tin tuyệt đối vào phía bên kia. Quan điểm này cũng được ông Mohsen Rezaei, cố vấn của Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei, nhắc lại khi cho rằng lịch sử đã nhiều lần cho thấy các thỏa thuận giữa Iran và phương Tây không phải lúc nào cũng được thực hiện đầy đủ.

Chính sự thiếu tin tưởng đó đang khiến những diễn biến tại eo biển Hormuz và Lebanon trở thành phép thử thực tế đầu tiên đối với bản ghi nhớ vừa được ký kết. Ngày 20/6, Bộ Chỉ huy quân sự Trung tâm Iran tuyên bố phong tỏa eo biển Hormuz với lý do Mỹ và Israel vi phạm các cam kết đã thống nhất. Trong khi đó, Washington bác bỏ tuyên bố này và khẳng định hoạt động vận tải hàng hải vẫn diễn ra bình thường.

Theo Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), riêng trong ngày 20/6 đã có 55 tàu thương mại đi qua Hormuz, vận chuyển hơn 17 triệu thùng dầu ra thị trường toàn cầu. Những con số này cho thấy Mỹ muốn phát đi thông điệp rằng tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới vẫn được bảo đảm an toàn, đồng thời tránh tạo thêm áp lực lên thị trường dầu mỏ vốn đã biến động mạnh trong thời gian qua.

Hormuz có ý nghĩa vượt xa phạm vi của một tranh chấp khu vực. Khoảng 20% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển toàn cầu đi qua tuyến hàng hải này. Vì vậy, bất kỳ rủi ro nào liên quan tới Hormuz đều có thể tác động trực tiếp tới giá năng lượng, lạm phát và triển vọng tăng trưởng của nhiều nền kinh tế. Đây cũng là lý do các nhà đầu tư đang theo dõi sát diễn biến đàm phán tại Thụy Sĩ không kém gì những diễn biến quân sự trên thực địa.

Bên cạnh vấn đề an ninh, hai bên còn phải xử lý nhiều nội dung kinh tế quan trọng. Bản ghi nhớ hiện nay đề cập tới việc từng bước dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của Mỹ, giải phóng tài sản bị phong tỏa của Iran, khôi phục hoạt động thương mại qua Hormuz và triển khai chương trình tái thiết kinh tế có quy mô tối thiểu 300 tỷ USD. Đây là những lợi ích đủ lớn để cả Washington và Tehran duy trì đối thoại, bất chấp những nghi ngờ vẫn còn tồn tại.

Tuy nhiên, triển vọng đạt được một thỏa thuận toàn diện sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào diễn biến thực địa thay vì những tuyên bố ngoại giao. Nếu lệnh ngừng bắn tại Lebanon được duy trì, hoạt động hàng hải qua Hormuz tiếp tục thông suốt và các cam kết ban đầu được thực hiện đúng tiến độ, quá trình đàm phán có thể tiến thêm một bước quan trọng. Ngược lại, bất kỳ sự đổ vỡ nào liên quan đến điều khoản đầu tiên cũng có nguy cơ kéo toàn bộ tiến trình quay trở lại điểm xuất phát.

Sau nhiều năm đối đầu, Mỹ và Iran đã có được một văn bản chung. Nhưng với Tehran, chữ ký chưa phải đích đến. Điều mà nước này muốn nhìn thấy là những cam kết được chuyển thành hành động trên thực địa. Đó cũng sẽ là thước đo quan trọng nhất quyết định liệu bản ghi nhớ vừa ký có mở đường cho một thỏa thuận lịch sử hay chỉ là một khoảng lặng ngắn giữa những chu kỳ căng thẳng mới.