Mỹ - Iran bất đồng về bản ghi nhớ, thị trường dầu vẫn thấp thỏm chờ câu trả lời

Chỉ vài ngày sau khi Mỹ và Iran ký bản ghi nhớ nhằm chấm dứt hơn ba tháng đối đầu, những khác biệt trong cách diễn giải các điều khoản cốt lõi đã nhanh chóng xuất hiện. Điều đó cho thấy thỏa thuận mới chỉ giúp hạ nhiệt căng thẳng quân sự, trong khi quá trình thực thi vẫn đối mặt nhiều phép thử về chính trị, ngoại giao và kinh tế.

Bất đồng lớn nhất nằm ở chương trình hạt nhân. Ngày 23/6, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei khẳng định Tehran chưa có kế hoạch để Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) thanh sát các cơ sở hạt nhân bị hư hại, đồng thời cho biết Iran chưa gặp Tổng Giám đốc IAEA Rafael Grossi để thảo luận về vấn đề này.

Quan điểm trên trái ngược với tuyên bố của Phó Tổng thống Mỹ JD Vance, người cho rằng các cuộc thảo luận về việc nối lại thanh sát có thể bắt đầu ngay trong tuần này. Trước đó, Tổng thống Donald Trump cũng bày tỏ kỳ vọng Iran sẽ chấp nhận một cơ chế thanh tra quy mô lớn hơn như một phần của tiến trình bình thường hóa quan hệ.

Không chỉ bác bỏ khả năng thanh sát, Tehran còn khẳng định chương trình tên lửa sẽ không nằm trên bàn đàm phán. Ông Esmaeil Baghaei nhấn mạnh năng lực phòng thủ là vấn đề thuộc chủ quyền quốc gia và "sẽ không bao giờ" trở thành đối tượng thương lượng với bất kỳ bên nào.

Một điểm khác gây tranh cãi là việc sử dụng các tài sản của Iran đang bị phong tỏa ở nước ngoài. Trong khi Washington mong muốn nguồn tiền được dùng để nhập khẩu các mặt hàng thiết yếu như lúa mì, ngô hay đậu nành, Tehran tuyên bố quyền quyết định hoàn toàn thuộc về Iran và sẽ dựa trên nhu cầu cũng như lợi ích quốc gia.

Ở chiều ngược lại, Mỹ đã phát tín hiệu nới lỏng có điều kiện. Bộ Tài chính Mỹ cấp giấy phép có thời hạn 60 ngày cho phép Iran tiếp tục sản xuất, xuất khẩu dầu thô, các sản phẩm dầu mỏ và hóa dầu, đồng thời nối lại một số hoạt động ngân hàng, bảo hiểm và vận tải liên quan. Tuy nhiên, Washington khẳng định các lợi ích kinh tế sâu rộng hơn vẫn phụ thuộc vào việc Tehran thực hiện đầy đủ các cam kết.

Eo biển Hormuz - tuyến vận tải chiếm khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu - tiếp tục là tâm điểm của tiến trình thực thi bản ghi nhớ. Đại sứ Iran tại Văn phòng Liên Hợp Quốc ở Geneva Ali Bahreini cho biết tuyến hàng hải này đã mở cửa hoàn toàn đối với tàu thương mại và sẽ không thu phí trong 60 ngày theo nội dung thỏa thuận.

Tuy nhiên, thực tế trên biển vẫn chưa hoàn toàn thông suốt. Theo Financial Times, nhiều chủ tàu đang lúng túng trước những chỉ dẫn trái ngược khi Iran yêu cầu tàu thương mại đi theo tuyến gần bờ biển nước này và xin phép Tehran, trong khi Mỹ cùng các hãng bảo hiểm phương Tây khuyến nghị sử dụng tuyến phía Oman dưới sự bảo vệ của lực lượng Mỹ.

Sự khác biệt trong cách diễn giải khiến cùng một điều khoản tạo ra hai cách hiểu khác nhau. Với Washington, việc Hormuz mở cửa đồng nghĩa thương mại hàng hải được khôi phục. Với Tehran, việc tàu thuyền tiếp tục tuân thủ các quy định của Iran lại được xem là sự thừa nhận vai trò kiểm soát của nước này đối với tuyến vận tải chiến lược.

Những tín hiệu hạ nhiệt cũng nhanh chóng phản ánh lên thị trường năng lượng. Kết thúc phiên 24/6, giá dầu WTI của Mỹ giảm khoảng 4%, còn 70,34 USD/thùng sau khi có thời điểm lùi xuống 69,63 USD/thùng - lần đầu tiên mất mốc 70 USD kể từ đầu tháng 3. Dầu Brent giảm 4,3%, xuống 73,74 USD/thùng, xóa gần hết phần tăng giá hình thành trong giai đoạn xung đột leo thang.

Tâm lý thị trường được cải thiện khi Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) cho biết hơn 11.000 thuyền viên mắc kẹt tại Vịnh Ba Tư sẽ bắt đầu rời khu vực sau khi các bên thống nhất các biện pháp bảo đảm an toàn hàng hải. Theo Tổng thư ký IMO Arsenio Dominguez, chiến dịch được triển khai với sự phối hợp của Iran, Oman, Mỹ cùng các quốc gia ven biển và ngành vận tải biển.

Dù vậy, giới logistics vẫn giữ quan điểm thận trọng. Bà Aditi Rasquinha, Tổng giám đốc DHL Global Forwarding khu vực Trung Quốc đại lục, cho rằng việc Hormuz mở cửa trở lại sẽ giúp giảm áp lực lên chuỗi cung ứng và vận tải quốc tế, nhưng sẽ cần thêm thời gian để hoạt động logistics toàn cầu trở về trạng thái bình thường.

Li-băng cũng nổi lên như một phép thử mới của bản ghi nhớ. Iran coi việc chấm dứt các hoạt động quân sự tại Li-băng và ngăn chặn các cuộc tấn công mới nhằm vào Hezbollah là một phần không thể tách rời của thỏa thuận, đồng thời cảnh báo sẽ đáp trả nếu các cam kết này bị vi phạm.

Trong khi đó, Israel - quốc gia không tham gia bản ghi nhớ - vẫn giữ lập trường cứng rắn. Thủ tướng Benjamin Netanyahu tuyên bố quân đội Israel sẽ tiếp tục duy trì quyền tự do hành động nhằm đối phó với Hezbollah, khiến Mỹ phải đối mặt bài toán cân bằng giữa việc bảo đảm thực thi thỏa thuận với Iran và duy trì quan hệ với đồng minh chiến lược.

Theo ông Esmaeil Baghaei, các cuộc đàm phán tiếp theo về chương trình hạt nhân và dỡ bỏ trừng phạt chỉ có thể được nối lại nếu những điều khoản ban đầu của bản ghi nhớ được thực hiện đầy đủ. Điều này đồng nghĩa giai đoạn 60 ngày tới sẽ mang ý nghĩa quyết định đối với mức độ bền vững của thỏa thuận.

Bản ghi nhớ đã góp phần hạ nhiệt nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu và tạo điều kiện để hoạt động thương mại qua eo biển Hormuz từng bước phục hồi. Tuy nhiên, nếu Washington và Tehran không thu hẹp được khoảng cách trong cách diễn giải và thực thi các cam kết, những bất đồng ngoại giao hiện nay có thể nhanh chóng chuyển thành rủi ro mới đối với thị trường năng lượng, vận tải biển và chuỗi cung ứng toàn cầu trong những tháng tới.