Mỹ - Iran sắp ký hòa bình, nhưng "nút thắt" Hormuz vẫn còn đó

Thông tin Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận hòa bình sơ bộ đã lập tức kéo thị trường toàn cầu ra khỏi trạng thái phòng thủ. Giá dầu giảm mạnh, chứng khoán tăng tốc và tâm lý lo ngại về một cú sốc năng lượng mới tạm thời lắng xuống.

Nhưng phía sau phản ứng tích cực của thị trường là một thực tế phức tạp hơn. Eo biển Hormuz có thể sắp mở lại trên giấy tờ, song việc khôi phục hoàn toàn dòng chảy năng lượng qua "yết hầu" của kinh tế thế giới sẽ không diễn ra trong một vài ngày.

Theo các nguồn tin quốc tế, Washington và Tehran đã thống nhất các điều khoản trong biên bản ghi nhớ hòa bình, dự kiến ký chính thức tại Thụy Sĩ vào ngày 19/6. Một trong những nội dung quan trọng nhất là Iran sẽ từng bước mở lại eo biển Hormuz, tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu. Đổi lại, Mỹ dự kiến nới lỏng phong tỏa hải quân và tạm đình chỉ một số biện pháp hạn chế đối với xuất khẩu dầu của Iran.

Phản ứng của thị trường diễn ra gần như tức thì. Chỉ số Nikkei 225 của Nhật Bản tăng 5%, Kospi của Hàn Quốc tăng gần 6%, trong khi hợp đồng tương lai S&P 500 cho thấy Phố Wall có thể mở cửa với mức tăng hơn 1%. Nhóm cổ phiếu hàng không, vận tải và tiêu dùng tại châu Á đồng loạt khởi sắc khi nguy cơ gián đoạn năng lượng suy giảm.

Tâm điểm nằm ở thị trường dầu mỏ. Kết thúc phiên 16/6, giá dầu Brent giảm 5%, còn 78,96 USD/thùng, lần đầu tiên rơi xuống dưới ngưỡng 80 USD kể từ tháng 3. Dầu WTI giảm mạnh hơn, mất 5,8%, xuống 76,05 USD/thùng. So với vùng đỉnh trên 118 USD/thùng được thiết lập hồi cuối tháng 4, mức điều chỉnh hiện nay phản ánh kỳ vọng rằng nguồn cung từ Trung Đông sẽ sớm được khơi thông trở lại.

Tuy nhiên, thị trường dầu đang phản ứng với kỳ vọng nhiều hơn là thực trạng. Trên thực tế, lưu lượng vận tải qua Hormuz mới chỉ phục hồi từng phần. Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright cho biết khối lượng dầu đi qua tuyến đường này đã tăng lên khoảng 7 triệu thùng/ngày, tương đương một nửa lượng từng bị mắc kẹt khi xung đột bùng phát. JPMorgan cũng ước tính lưu lượng trung bình tháng 6 đạt khoảng 5,1 triệu thùng/ngày, cao hơn đáng kể mức 2,2 triệu thùng/ngày của tháng 3.

Nhưng ngay cả khi thỏa thuận được ký kết đúng kế hoạch, bài toán lớn nhất vẫn nằm ở khâu logistics. Sau hơn ba tháng giao tranh, hàng trăm tàu hàng và tàu chở dầu vẫn đang chờ được giải tỏa tại vùng Vịnh. Trước xung đột, eo biển Hormuz tiếp nhận khoảng 130 lượt tàu mỗi ngày. Việc đưa hệ thống vận tải trở lại trạng thái bình thường đòi hỏi thời gian, sự phối hợp điều tiết và quan trọng nhất là niềm tin của các hãng tàu.

Đó là lý do nhiều doanh nghiệp vận tải vẫn giữ thái độ dè dặt. Hapag-Lloyd cho biết các tàu của hãng có thể quay lại tuyến Hormuz trong thời gian tới, nhưng giới vận tải biển nhìn chung chưa sẵn sàng trở lại ngay lập tức. Ông Jotaro Tamura, Tổng Giám đốc điều hành Mitsui OSK Lines, nhận định điều thị trường cần không chỉ là một thỏa thuận chính trị mà là bằng chứng cho thấy thỏa thuận đó được thực thi hiệu quả trên thực địa.

Những kinh nghiệm từ cuộc khủng hoảng Biển Đỏ cho thấy việc khôi phục niềm tin thường chậm hơn rất nhiều so với tốc độ ký kết các văn kiện ngoại giao. Theo bà Helima Croft, Giám đốc chiến lược hàng hóa toàn cầu của RBC Capital Markets, dù Mỹ đã đạt được thỏa thuận với lực lượng Houthi từ năm 2025, lưu lượng tàu qua Biển Đỏ hiện vẫn thấp hơn khoảng 56% so với giai đoạn trước xung đột. Nhiều hãng tàu vẫn lựa chọn các tuyến đường vòng dù chi phí cao hơn.

Vì vậy, rủi ro thiếu hụt nguồn cung chưa hoàn toàn biến mất khỏi thị trường năng lượng. Chuyên gia Saul Kavonic của MST Financial cho rằng quá trình sửa chữa hạ tầng, khôi phục chuỗi logistics và tái tích trữ kho dự trữ chiến lược có thể khiến trạng thái thắt chặt của thị trường dầu kéo dài tới năm 2027. Điều này đồng nghĩa giá dầu khó quay lại vùng thấp như đầu năm, ngay cả khi Hormuz được mở cửa hoàn toàn.

Rủi ro lớn hơn nằm ở yếu tố chính trị. Cho đến nay, nội dung đầy đủ của thỏa thuận vẫn chưa được công bố. Washington và Tehran cũng đưa ra những diễn giải khác nhau về phạm vi cam kết của mỗi bên. Một số quan chức Mỹ nhấn mạnh việc nới lỏng trừng phạt chỉ diễn ra nếu Iran tuân thủ đầy đủ các điều kiện liên quan tới chương trình hạt nhân và tự do hàng hải.

Điều đó cho thấy lệnh ngừng bắn hiện nay vẫn mang tính tạm thời nhiều hơn là một nền hòa bình bền vững. Thỏa thuận dự kiến kéo dài thêm 60 ngày có thể tạo ra khoảng lặng cần thiết cho đàm phán, nhưng chưa đủ để xóa bỏ những bất đồng chiến lược đã tích tụ suốt nhiều năm giữa hai quốc gia.

Dẫu vậy, xác suất các bên nhanh chóng quay lại đối đầu quân sự hiện không cao. Giá năng lượng tăng mạnh trong những tháng qua đã tạo áp lực đáng kể lên lạm phát toàn cầu và đặc biệt là kinh tế Mỹ. Trong bối cảnh Washington bước vào chu kỳ chính trị mới, việc duy trì ổn định giá năng lượng đang trở thành một ưu tiên thực tế hơn là một lựa chọn.

Bởi vậy, nếu thỏa thuận ngày 19/6 được ký kết đúng kế hoạch và việc rà phá, khơi thông Hormuz diễn ra thuận lợi, giá dầu nhiều khả năng sẽ tiếp tục chịu áp lực điều chỉnh trong ngắn hạn. Ngược lại, nếu tiến trình thực thi xuất hiện chậm trễ hoặc các cuộc đàm phán hạt nhân rơi vào bế tắc, thị trường hoàn toàn có thể chứng kiến một vòng biến động mới.

Hormuz có thể sắp mở lại. Nhưng với thị trường năng lượng, mở cửa một tuyến hàng hải luôn dễ hơn khôi phục niềm tin của cả một chuỗi cung ứng toàn cầu.