ĐBQH: Thu hồi đất làm dự án phải tránh để lại những thửa đất méo mó, khó sử dụng

Sáng 21/8, Quốc hội thảo luận tại hội trường về định hướng sửa đổi Luật Đất đai. Một trong những vấn đề được các đại biểu tập trung là cơ chế thu hồi, bồi thường và tái định cư, trong đó yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo đảm đủ mặt bằng cho dự án mà còn phải hạn chế tình trạng đất đai bị chia cắt, sử dụng kém hiệu quả sau thu hồi.

Phó đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình Lê Văn Thế cho rằng phạm vi thu hồi đất cần được xem xét rộng hơn ranh giới của từng công trình. Với các dự án giao thông và hạ tầng lớn, nếu chỉ thu hồi phần đất nằm trong ranh dự án, khu vực xung quanh có thể xuất hiện những thửa đất nhỏ, méo mó hoặc bị chia cắt đến mức không còn khả năng khai thác hiệu quả.

Đặc biệt với đất nông nghiệp, phần diện tích còn lại có thể khó tiếp cận, không thuận lợi cho canh tác và mất giá trị sử dụng. Vì vậy, theo đại biểu, phương án giải phóng mặt bằng cần tính đến cả hiệu quả sử dụng đất và không gian sau khi dự án hoàn thành, thay vì chỉ dừng ở mục tiêu có đủ mặt bằng để triển khai công trình.

Dự thảo Luật quy định trường hợp người sử dụng đất đề nghị Nhà nước thu hồi phần diện tích còn lại của thửa đất, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét, quyết định và thực hiện bồi thường, hỗ trợ. Tuy nhiên, ông Thế cho rằng nếu chỉ dựa vào đề nghị của từng hộ dân, có thể xảy ra tình trạng người muốn thu hồi, người muốn giữ lại, khiến những phần đất nhỏ, méo mó vẫn tồn tại.

Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung các tiêu chí khách quan để đánh giá phần đất còn lại ngay từ khi lập phương án thu hồi, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Nếu phần đất vẫn có khả năng sử dụng hiệu quả, quyền lựa chọn của người dân cần được tôn trọng; ngược lại, nếu việc thu hồi là cần thiết để chỉnh trang và tổ chức lại không gian, phải có căn cứ pháp lý, phù hợp quy hoạch và xác định rõ phạm vi.

Thực tế tại một số đô thị cho thấy đây không chỉ là vấn đề trên giấy. Sau khi mở rộng đường Vành đai 1, phường Láng, Hà Nội rà soát 21 trường hợp nhà, đất không đủ điều kiện xây dựng, trong đó có 4 thửa có diện tích dưới 1 m². Chính quyền địa phương đã yêu cầu các chủ sở hữu thống nhất với hộ liền kề để hợp thửa, hợp khối, phục vụ chỉnh trang đô thị.

Một vấn đề khác được đặt ra là ranh giới giữa thỏa thuận dân sự và quyền thu hồi đất của Nhà nước. Phó đoàn đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị cân nhắc quy định cho phép Nhà nước thu hồi phần diện tích còn lại trong trường hợp nhà đầu tư đã thỏa thuận được trên 75% diện tích và trên 75% số người sử dụng đất.

Theo bà Nga, khi nhà đầu tư đã thỏa thuận được phần lớn diện tích nhưng Nhà nước thu hồi phần còn lại, quan hệ giữa các bên sẽ chuyển từ thỏa thuận dân sự sang sử dụng quyền lực công. Vì vậy, quyết định thu hồi không nên chỉ dựa vào hai tỷ lệ 75%, mà cần xem xét thêm quy mô dự án, số người chưa đồng thuận, loại đất bị thu hồi và mức độ ảnh hưởng đến nơi ở, sinh kế.

Cùng một tỷ lệ 75% nhưng số người bị ảnh hưởng và diện tích đất chưa thỏa thuận có thể rất khác nhau. Đặc biệt với đất ở, việc chuyển từ cơ chế thương lượng sang thu hồi bắt buộc cần được đặt trong một bộ tiêu chí chặt chẽ hơn để hạn chế phát sinh tranh chấp.

Đại biểu cũng đề nghị làm rõ quy định về mức bồi thường không thấp hơn mức trung bình của giá đất đã thỏa thuận. Cần xác định rõ phạm vi giao dịch được sử dụng, cách tính mức giá trung bình và phương pháp xử lý khi giá thỏa thuận giữa các hộ có chênh lệch lớn.

Nếu các tiêu chí này không được quy định cụ thể, cơ chế nhằm bảo vệ người bị thu hồi đất có thể trở thành nguồn phát sinh tranh chấp mới. Đây cũng là lý do việc sửa Luật Đất đai cần đồng thời làm rõ cách xác định giá trị bồi thường và quy trình ra quyết định thu hồi.

Ở một hướng tiếp cận rộng hơn, Phó chủ nhiệm Ủy ban Công tác đại biểu Nguyễn Đại Thắng đề nghị chuyển trọng tâm từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống cho người có đất bị thu hồi. Người dân cần được bảo đảm nơi ở, điều kiện sống và sinh kế bằng hoặc tốt hơn trước khi thu hồi đất.

Theo đó, các hình thức bồi thường cần được quy định theo thứ tự ưu tiên và điều kiện áp dụng rõ ràng. Người dân nên được ưu tiên bố trí đất có cùng mục đích sử dụng hoặc nhà ở tái định cư; bồi thường bằng tiền chỉ thực hiện khi không có quỹ đất, quỹ nhà phù hợp hoặc theo nguyện vọng của người bị thu hồi.

Phương án bồi thường và tái định cư cũng cần được đánh giá trên những tiêu chí cụ thể như vị trí, diện tích, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu và điều kiện duy trì sinh kế. Đây là những yếu tố quyết định chất lượng tái định cư, thay vì chỉ nhìn vào giá trị khoản tiền bồi thường.

Một nội dung khác được đề nghị nghiên cứu là cơ chế phân bổ phần giá trị đất tăng thêm do quy hoạch, đầu tư hạ tầng, chuyển mục đích sử dụng đất và mở rộng không gian đô thị tạo ra. Theo ông Thắng, cần có cơ chế để Nhà nước và xã hội được hưởng phần lợi ích hợp lý từ giá trị gia tăng này.

Như vậy, yêu cầu đặt ra trong sửa đổi Luật Đất đai không chỉ là làm rõ khi nào Nhà nước được thu hồi đất, mà còn là cách tổ chức lại không gian đất đai và bảo đảm cuộc sống của người dân sau thu hồi. Một dự án có thể hoàn thành đúng tiến độ, nhưng nếu để lại những thửa đất không thể sử dụng hoặc khiến người dân mất sinh kế, hiệu quả của việc thu hồi đất vẫn chưa trọn vẹn.