Quản lý rác thải: Không thể để chi phí môi trường nằm ngoài bài toán kinh tế

Việc Lạng Sơn tăng cường kiểm tra các cơ sở xử lý chất thải rắn sinh hoạt đặt ra một vấn đề lớn hơn dưới góc nhìn kinh tế môi trường: chi phí xử lý rác không thể chỉ tính từ lúc thu gom đến khi rác được đưa vào bãi chôn lấp hoặc lò đốt, mà phải bao gồm cả nguồn lực cần thiết để kiểm soát nước rỉ rác, khí thải và những tác động môi trường phát sinh trong suốt quá trình vận hành.

Lạng Sơn hiện có 6 đơn vị xử lý chất thải rắn sinh hoạt, 12 trạm trung chuyển và 5 bãi chôn lấp. Ngoài ra, 3 cơ sở tại Văn Quan, Nhân Lý và Đình Lập đang xử lý rác bằng lò đốt.

Qua rà soát, phần lớn cơ sở cơ bản thực hiện các quy định về bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, một số công trình được đầu tư từ nhiều năm trước hoặc đã thay đổi chủ thể quản lý vẫn cần tiếp tục hoàn thiện hồ sơ pháp lý và tăng cường kiểm tra, giám sát.

Xử lý được rác nhưng phải kiểm soát được chi phí môi trường

Trường hợp bãi xử lý rác Lân Tắng tại xã Tân Tri cho thấy khá rõ bài toán này. Công trình được đầu tư từ năm 2006, đưa vào sử dụng năm 2010 với công suất 20 tấn/ngày đêm.

Sau nhiều năm vận hành, cơ quan chuyên môn xác định cần tiếp tục rà soát lượng nước rỉ rác thực tế để xây dựng công trình xử lý đáp ứng quy chuẩn môi trường, đồng thời hoàn thiện các thủ tục môi trường phù hợp.

Quản lý rác thải: Không thể để chi phí môi trường nằm ngoài bài toán kinh tế - Ảnh 1

Dưới góc độ kinh tế môi trường, một cơ sở tiếp nhận và xử lý được rác chưa đồng nghĩa toàn bộ chi phí của chất thải đã được giải quyết.

Rác sau khi được thu gom vẫn có thể tiếp tục phát sinh nước rỉ rác, khí thải và những tác động khác. Nếu các dòng thải này không được kiểm soát đầy đủ, một phần chi phí có nguy cơ chuyển từ đơn vị xử lý sang môi trường và cộng đồng xung quanh.

Đây chính là vấn đề ngoại ứng môi trường.

Do đó, chi phí thực của xử lý chất thải cần được nhìn nhận đầy đủ hơn: không chỉ có tiền thu gom, vận chuyển, đốt hay chôn lấp mà còn phải tính đến đầu tư hệ thống xử lý nước rỉ rác, khí thải, quan trắc, cải tạo công trình và duy trì các điều kiện môi trường trong quá trình hoạt động.

Trường hợp bãi xử lý rác Lộc Bình cũng cho thấy yêu cầu tuân thủ môi trường đang ngày càng trở thành một điều kiện của hoạt động xử lý chất thải. Cơ sở này hiện tạm dừng tiếp nhận, chôn lấp và xử lý rác. Trước đó, đơn vị vận hành bị xử phạt do không có giấy phép môi trường và bị đình chỉ hoạt động nguồn phát sinh chất thải không có giấy phép trong 4,5 tháng.

Như vậy, không tuân thủ quy định môi trường không chỉ tạo ra nguy cơ ô nhiễm mà còn có thể trở thành rủi ro kinh tế và vận hành đối với chính đơn vị xử lý.

Cần dòng vốn cho hạ tầng xử lý rác bền vững

Sau rà soát, UBND tỉnh Lạng Sơn yêu cầu tăng cường kiểm tra từ giấy phép môi trường, đánh giá tác động môi trường đến hệ thống xử lý nước rỉ rác, khí thải và quan trắc.

Đáng chú ý, các đơn vị xử lý rác được yêu cầu rà soát, hoàn thiện hồ sơ, đầu tư và cải tạo công trình bảo vệ môi trường; đồng thời tỉnh khuyến khích huy động nguồn lực xã hội hóa để xử lý nước rỉ rác, khí thải và cải thiện hạ tầng tại các bãi chôn lấp hiện hữu.

Đây là điểm cần được nhìn rộng hơn câu chuyện kiểm tra hành chính.

Nhiều công trình xử lý chất thải được đầu tư và vận hành trong thời gian dài sẽ phát sinh nhu cầu cải tạo, nâng cấp. Nếu nguồn lực tài chính không theo kịp yêu cầu môi trường ngày càng cao, khoảng cách giữa năng lực của hạ tầng hiện hữu và tiêu chuẩn quản lý mới có thể ngày càng lớn.

Vì vậy, xã hội hóa xử lý chất thải không nên chỉ được hiểu là huy động doanh nghiệp tham gia thu gom hoặc vận hành bãi rác. Nguồn vốn xã hội còn cần được hướng vào công nghệ xử lý, kiểm soát ô nhiễm, quan trắc và nâng cấp hạ tầng.

Đổi lại, thị trường dịch vụ môi trường cũng cần cơ chế đủ rõ để doanh nghiệp có khả năng thu hồi những khoản đầu tư cần thiết cho bảo vệ môi trường.

Xa hơn, quản lý rác cần từng bước dịch chuyển từ tư duy “thu gom rồi xử lý” sang quản trị toàn bộ vòng đời chất thải. Giảm phát sinh, phân loại tại nguồn, tái sử dụng và tái chế sẽ giúp giảm lượng rác cuối cùng phải đưa vào các cơ sở xử lý, qua đó giảm cả nhu cầu đầu tư lẫn những rủi ro môi trường tại các bãi chôn lấp.

Việc Lạng Sơn siết quản lý các cơ sở xử lý rác vì thế không chỉ nhằm hoàn thiện giấy phép hay chấn chỉnh hoạt động của một số bãi rác. Vấn đề sâu hơn là phải đưa đầy đủ chi phí môi trường vào bài toán kinh tế của xử lý chất thải.

Khi chi phí phòng ngừa và kiểm soát ô nhiễm được tính đúng ngay từ đầu, đầu tư cho môi trường sẽ không còn được xem là khoản chi bổ sung sau khi công trình đã vận hành, mà trở thành một bộ phận bắt buộc của chính hoạt động kinh tế xử lý chất thải. Khi đó, quản lý chặt hơn không chỉ giúp giảm nguy cơ ô nhiễm mà còn tạo nền tảng cho một thị trường dịch vụ môi trường minh bạch và bền vững hơn.