Ngôi làng đặc biệt ở Hà Nội: Có gần 1.000 nhà cổ và 7 di tích được xếp hạng quốc gia

Giữa nhịp sống hiện đại của Thủ đô, có một ngôi làng vẫn lưu giữ những con ngõ nhỏ lát gạch, mái nhà phủ màu thời gian và những bức tường đá ong xù xì đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Không chỉ sở hữu hàng trăm ngôi nhà cổ, nơi đây còn gắn với những di tích lịch sử, công trình tín ngưỡng và nếp sinh hoạt truyền thống của người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Đó là làng cổ Đường Lâm, thuộc phường Sơn Tây, thành phố Hà Nội. Nằm ở khu vực phía Tây Thủ đô, Đường Lâm được biết đến là một trong những ngôi làng cổ tiêu biểu của Việt Nam, nơi những giá trị kiến trúc và văn hóa truyền thống vẫn hiện diện trong đời sống thường ngày.

Điều khiến Đường Lâm trở nên đặc biệt là số lượng nhà cổ còn được lưu giữ. Theo số liệu của Ban Quản lý Di tích làng cổ Đường Lâm, nơi đây có 956 ngôi nhà mang kiến trúc truyền thống, trong đó 54 ngôi nhà có giá trị tiêu biểu. Nhiều công trình đã tồn tại từ 100 đến 400 năm, trở thành những dấu tích sống động về lịch sử phát triển của vùng đất xứ Đoài.

Gần 1.000 ngôi nhà truyền thống, có căn tuổi đời 400 năm

Đi dọc những con ngõ tại làng cổ Đường Lâm, du khách dễ dàng bắt gặp những ngôi nhà mái ngói thấp, cổng gỗ và các bức tường đá ong mang màu nâu đỏ đặc trưng. Không gian kiến trúc ấy tạo nên diện mạo riêng, khác biệt với những khu dân cư hiện đại của Hà Nội.

Theo thống kê được công bố, trong số 956 ngôi nhà có kiến trúc truyền thống tại Đường Lâm, khoảng 80% sử dụng đá ong làm vật liệu xây dựng chủ yếu. Đây là loại đá có bề mặt xốp, nhiều lỗ nhỏ giống tổ ong, thường được khai thác từ các tầng đất trong khu vực.

Trước đây, người dân khai thác đá ong, đẽo thành từng khối rồi sử dụng để xây tường, dựng cổng và làm các công trình phụ trợ. Khi xi măng chưa phổ biến, thợ xây địa phương sử dụng hỗn hợp gồm bùn non, vôi, đất và trấu để tạo chất kết dính giữa các khối đá.

Qua thời gian, những bức tường đá ong dần chuyển màu, mang vẻ đẹp mộc mạc và cổ kính. Kết hợp với mái ngói, sân gạch và hệ thống cửa gỗ, loại vật liệu này đã trở thành một trong những dấu hiệu nhận diện đặc trưng của làng cổ Đường Lâm.

Đáng chú ý, một số ngôi nhà có tuổi đời hàng trăm năm từng được hỏi mua với giá lên tới hàng tỷ đồng. Theo thông tin được người dân chia sẻ với báo chí năm 2018, gia đình ông Nguyễn Văn Hùng sở hữu một căn nhà gần 400 năm tuổi, từng có 12 thế hệ cùng sinh sống.

Ngôi nhà có bốn gian phòng khách và hai buồng ngủ ở hai bên, giữ nhiều nét đặc trưng của kiến trúc nhà ở truyền thống Bắc Bộ. Thời điểm đó, ông Hùng cho biết từng có người hỏi mua công trình với giá khoảng 1 tỷ đồng.

Cũng trong năm 2018, ông Cao Văn Toàn, một người dân khác tại Đường Lâm, cho biết ngôi nhà của gia đình đã có tuổi đời khoảng 401 năm. Công trình từng được trả giá khoảng 10 tỷ đồng nhưng gia đình không đồng ý bán.

Những câu chuyện này cho thấy sức hấp dẫn đặc biệt của các ngôi nhà cổ. Tuy nhiên, giá trị của chúng không chỉ nằm ở mức giá được đề nghị mà còn ở lịch sử gia đình, kỹ thuật xây dựng và những nét văn hóa được lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Không chỉ nổi bật bởi kiến trúc nhà ở, làng cổ Đường Lâm còn sở hữu hệ thống di tích lịch sử, văn hóa phong phú. Theo thông tin từ địa phương, làng hiện có 7 di tích được xếp hạng quốc gia, 2 di tích và 10 ngôi nhà cổ được xếp hạng cấp tỉnh, thành phố, cùng 17 lễ hội lớn tại các di tích.

Những công trình tiêu biểu có thể kể đến như cổng làng Mông Phụ, đình Mông Phụ, chùa Mía, đền thờ Phùng Hưng, đền và lăng Ngô Quyền, nhà thờ Thám hoa Giang Văn Minh. Trong đó, đình Mông Phụ là một trong những công trình nổi bật, gắn với đời sống sinh hoạt cộng đồng của người dân. Không gian đình làng cùng sân rộng và các chi tiết kiến trúc truyền thống góp phần tái hiện hình ảnh quen thuộc của làng quê Bắc Bộ.

Chùa Mía cũng là điểm đến được nhiều du khách quan tâm nhờ hệ thống tượng cổ phong phú. Ngôi chùa lưu giữ những giá trị nghệ thuật Phật giáo, đồng thời phản ánh đời sống tín ngưỡng lâu đời của cư dân địa phương.

Đường Lâm còn gắn với hai nhân vật lịch sử nổi tiếng là Phùng Hưng và Ngô Quyền. Các công trình tưởng niệm hai nhân vật này không chỉ có ý nghĩa lịch sử mà còn góp phần tạo nên bản sắc văn hóa của vùng đất xứ Đoài.

Nhờ hệ thống di tích và kiến trúc truyền thống đặc sắc, làng cổ Đường Lâm đã được Nhà nước xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia. Đây là cơ sở quan trọng để địa phương triển khai các hoạt động bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị di sản.

Không gian văn hóa của Đường Lâm cũng không chỉ giới hạn trong những công trình cổ. Những con đường nhỏ, giếng nước, cổng làng và nếp sinh hoạt thường ngày của cư dân đều là những thành phần góp phần tạo nên giá trị của một ngôi làng di sản.

Hướng tới danh hiệu Làng du lịch tốt nhất thế giới

Những năm gần đây, làng cổ Đường Lâm tiếp tục được chú ý trong hoạt động phát triển du lịch văn hóa của Hà Nội. Bên cạnh việc bảo tồn kiến trúc, địa phương từng bước mở rộng các sản phẩm trải nghiệm, giúp du khách tìm hiểu sâu hơn về đời sống và văn hóa truyền thống Bắc Bộ.

Tại Giải thưởng Du lịch ASEAN năm 2024, Di tích làng cổ Đường Lâm được vinh danh ở hạng mục Sản phẩm Du lịch bền vững ASEAN với sản phẩm du lịch trải nghiệm ẩm thực truyền thống Bắc Bộ.

Tiếp đó, năm 2025, cụm homestay tại làng cổ Đường Lâm tiếp tục nhận Giải thưởng Nhà ở có phòng cho khách du lịch thuê ASEAN. Những danh hiệu này góp phần khẳng định hướng phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa và nâng cao sự tham gia của cộng đồng địa phương.

Đáng chú ý, tại Hội nghị xúc tiến du lịch Sơn Tây năm 2026, tổ chức ngày 10/7, ngành du lịch Hà Nội đặt mục tiêu đưa làng cổ Đường Lâm trở thành Làng du lịch tốt nhất thế giới (Best Tourism Villages) do Tổ chức Du lịch Liên hợp quốc (UN Tourism) vinh danh trước năm 2030.

Đây là mục tiêu đáng chú ý trong chiến lược phát triển du lịch di sản phía Tây Hà Nội. Để đạt được kỳ vọng này, việc bảo tồn kiến trúc truyền thống, nâng cao chất lượng dịch vụ và phát triển các sản phẩm du lịch đặc trưng được xem là những yếu tố quan trọng.

Hiện nay, Đường Lâm đón hàng trăm nghìn lượt khách mỗi năm, với nhiều hoạt động tham quan di tích, trải nghiệm ẩm thực, tìm hiểu nghề truyền thống và lưu trú tại các cơ sở homestay.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội phát triển du lịch, việc bảo tồn một ngôi làng có người dân sinh sống thường xuyên cũng đặt ra những yêu cầu riêng. Những căn nhà cổ vừa là tài sản văn hóa vừa là không gian sinh hoạt của các gia đình, vì vậy cần có giải pháp hài hòa giữa nhu cầu cải thiện điều kiện sống và gìn giữ kiến trúc truyền thống.

Giữa một Hà Nội đang không ngừng phát triển, làng cổ Đường Lâm vẫn giữ được sức hấp dẫn từ những giá trị đã tồn tại hàng trăm năm. Những bức tường đá ong, mái ngói cổ, đình làng và câu chuyện của các gia đình nhiều thế hệ đã tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt.

Không chỉ là điểm đến tham quan, Đường Lâm còn được xem như một bảo tàng sống về kiến trúc và đời sống làng quê Bắc Bộ, nơi quá khứ và hiện tại cùng tồn tại trong từng con ngõ, mái nhà và nếp sinh hoạt của người dân.