Ngôi làng cổ đặc biệt ở miền Tây: Những căn nhà hơn 200 năm tuổi nằm giữa vườn cây trái xanh mát
Giữa vùng đồng bằng sông Cửu Long, nơi những dòng sông, kênh rạch và vườn cây trái tạo nên nét đặc trưng của miền Tây Nam Bộ, có một ngôi làng vẫn lưu giữ những căn nhà cổ đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Không tập trung thành những dãy nhà sát nhau, các công trình nơi đây nằm xen giữa những khu vườn rộng, hàng cây xanh và những con đường làng yên bình, tạo nên không gian kiến trúc khác biệt.
Đó là làng cổ Đông Hòa Hiệp, thuộc khu vực Cái Bè, tỉnh Đồng Tháp, trước đây nằm trên địa bàn xã Đông Hòa Hiệp, huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang. Ngôi làng được biết đến với hệ thống nhà cổ có tuổi đời hàng trăm năm, nhiều công trình vẫn lưu giữ những chi tiết chạm khắc gỗ tinh xảo cùng cách bố trí không gian mang dấu ấn của kiến trúc truyền thống Việt Nam và phương Tây.
Từ lâu, Đông Hòa Hiệp đã trở thành điểm đến thu hút những người yêu thích lịch sử, kiến trúc và văn hóa miệt vườn. Đặc biệt, đầu năm 2023, chương trình tham quan các ngôi nhà trăm tuổi tại đây được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam lựa chọn trong danh sách 20 tour du lịch độc đáo của Việt Nam, góp phần đưa tên tuổi ngôi làng đến gần hơn với du khách.
Khác với làng cổ Đường Lâm ở Hà Nội hay làng cổ Phước Tích tại Huế, nơi các ngôi nhà thường tập trung thành những cụm dân cư tương đối rõ nét, nhà cổ Đông Hòa Hiệp phân bố rải rác giữa những vườn cây ăn trái. Chính sự kết hợp giữa kiến trúc cổ và cảnh quan miệt vườn đã tạo nên vẻ đẹp riêng, khiến mỗi chuyến tham quan giống như một hành trình tìm về không gian sinh hoạt của người Nam Bộ trong những thế kỷ trước.
Ngôi làng cổ nằm giữa những vườn cây trái đặc trưng miền Tây
Làng cổ Đông Hòa Hiệp nằm trong khu vực Cái Bè, cách trung tâm Mỹ Tho khoảng 46km và cách TP.HCM khoảng 110km theo thông tin giới thiệu về điểm đến. Vị trí này giúp du khách có thể kết hợp tham quan làng cổ với hành trình khám phá những vùng sông nước và vườn cây trái đặc trưng của miền Tây.
Điều gây ấn tượng đầu tiên khi đến Đông Hòa Hiệp là không gian làng quê tương đối yên bình. Những ngôi nhà cổ không nằm sát nhau mà được bao quanh bởi khuôn viên rộng, vườn cây ăn quả và các khoảng sân thoáng đãng. Nhiều khu vườn trồng những loại trái cây quen thuộc như xoài cát Hòa Lộc, bưởi da xanh, nhãn và mít, tạo nên khung cảnh xanh mát quanh năm.
Sự hiện diện của các khu vườn không chỉ mang lại giá trị cảnh quan mà còn phản ánh đặc điểm sinh hoạt của cư dân Nam Bộ. Trong cách tổ chức không gian truyền thống, ngôi nhà thường gắn liền với sân vườn, cây trái và những công trình phụ phục vụ đời sống gia đình. Nhờ vậy, dù trải qua nhiều giai đoạn phát triển, Đông Hòa Hiệp vẫn giữ được phần nào diện mạo của một vùng quê miệt vườn xưa.
Bên cạnh những ngôi nhà cổ, khu vực làng còn có các gia đình duy trì nghề truyền thống như làm bánh tráng, bánh phồng và chế biến sản vật địa phương. Những hoạt động này góp phần làm phong phú trải nghiệm của du khách, bởi hành trình khám phá không chỉ dừng lại ở việc ngắm nhìn kiến trúc mà còn mở ra cơ hội tìm hiểu đời sống sản xuất của người dân.
Theo tư liệu giới thiệu về Đông Hòa Hiệp, điểm nổi bật của ngôi làng là sự đa dạng trong kiến trúc nhà ở. Có những công trình mang đậm phong cách nhà rường truyền thống với hệ thống cột, kèo bằng gỗ, mái ngói và các chi tiết chạm khắc cầu kỳ. Một số ngôi nhà khác lại được bổ sung những hạng mục kiến trúc phương Tây trong quá trình tu sửa, tạo nên sự giao thoa giữa các phong cách.
Chính sự khác biệt ấy khiến mỗi căn nhà cổ tại Đông Hòa Hiệp mang một câu chuyện riêng. Đằng sau những hàng cột gỗ, bộ bàn ghế và đồ thờ là lịch sử của nhiều thế hệ gia đình, phản ánh điều kiện kinh tế, quan niệm thẩm mỹ và nếp sống của cư dân Nam Bộ qua từng thời kỳ.
Trong số các công trình nổi bật tại Đông Hòa Hiệp, nhà cổ ông Xoát được xem là một trong những ngôi nhà lâu đời nhất. Công trình gây ấn tượng bởi vẻ ngoài mang dấu ấn kiến trúc Pháp, trong khi phần không gian bên trong vẫn giữ cấu trúc nhà rường truyền thống.
Theo tư liệu gia đình, ngôi nhà do vợ chồng ông Lê Văn Ký và bà Phạm Thị Lầu xây dựng từ năm 1818, hoàn thành vào năm 1821. Để tạo nên công trình, gia chủ đã mời những người thợ từ Huế vào thi công, mang theo kỹ thuật dựng nhà và nghệ thuật chạm khắc gỗ đặc trưng của vùng đất cố đô.
Ngôi nhà có diện tích khoảng 750m², được xây dựng theo kiểu ba gian, hai chái, với kết cấu truyền thống và hệ thống cột, kèo, vách, sàn bằng các loại gỗ như lim, căm xe. Nhiều chi tiết trang trí được chạm khắc hình chim muông, rồng, phượng và những hoa văn mang ý nghĩa văn hóa, thể hiện sự công phu của những người thợ xưa.
Đến năm 1920, phần mặt trước ngôi nhà được bổ sung theo phong cách kiến trúc Pháp. Những hàng cột tròn, màu sơn sáng và các họa tiết trang trí phương Tây tạo nên diện mạo khác biệt, khiến công trình trở thành một ví dụ tiêu biểu cho sự giao thoa kiến trúc trong quá trình phát triển của vùng Nam Bộ.
Điều đáng chú ý là dù trải qua hơn hai thế kỷ, ngôi nhà vẫn được các thế hệ trong gia đình gìn giữ. Những chi tiết chạm khắc, đồ nội thất và không gian thờ tự không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn phản ánh đời sống văn hóa của một gia đình Nam Bộ qua nhiều thời kỳ.
Một công trình khác cũng thu hút sự quan tâm là nhà cổ ông Kiệt, nằm tại khu vực Phú Hòa. Ngôi nhà được xây dựng năm 1838, nổi bật với hệ thống 108 cột gỗ căm xe cùng nhiều hiện vật được lưu giữ qua các thế hệ.
Bên trong công trình, những bộ liễn đối khảm xà cừ, bàn ghế chạm khắc và đồ gốm sứ cổ tạo nên không gian như một bảo tàng gia đình thu nhỏ. Từng chi tiết trang trí thể hiện trình độ thủ công của người thợ, đồng thời phản ánh gu thẩm mỹ và điều kiện sinh hoạt của những gia đình khá giả tại Nam Bộ trong quá khứ.
Theo thông tin được giới thiệu, ngôi nhà từng nhận được sự đánh giá cao từ các nhà nghiên cứu Nhật Bản trong quá trình khảo sát kiến trúc nhà cổ Việt Nam. Tuy nhiên, cách gọi “Cửu đại mỹ gia” hay thông tin xếp hạng trong nhóm chín ngôi nhà đẹp nhất cần được đối chiếu thêm với tài liệu nghiên cứu gốc trước khi sử dụng như một danh hiệu chính thức.
Không chỉ có giá trị kiến trúc, nhà cổ ông Kiệt còn lưu giữ nhiều hiện vật sinh hoạt truyền thống. Những vật dụng bằng gỗ, gốm sứ và đồ trang trí được bảo quản qua nhiều đời giúp du khách hình dung rõ hơn về không gian sống của cư dân miền Tây trong thế kỷ XIX.
Từ nhà cổ Ba Đức đến hành trình khám phá ký ức miền Tây
Bên cạnh nhà cổ ông Xoát và ông Kiệt, nhà cổ Ba Đức cũng là một điểm đến đáng chú ý trong hành trình tìm hiểu làng cổ Đông Hòa Hiệp. Công trình được xây dựng từ năm 1850, trải qua đợt trùng tu năm 1938 và mang những dấu ấn kiến trúc kết hợp giữa Việt Nam, Trung Hoa và phương Tây.
Ngôi nhà nằm trong khuôn viên rộng khoảng 20.000m², gần khu vực sông nước đặc trưng của Cái Bè. Không gian rộng rãi, nhiều cây xanh và cách bố trí nhà ở truyền thống tạo nên khung cảnh yên bình, khác biệt với những công trình kiến trúc cổ nằm giữa khu vực đô thị.
Mặt tiền nhà cổ Ba Đức có những hàng cột tròn, mái vòm cong và các chi tiết trang trí mang ảnh hưởng phương Tây. Trong khi đó, phần không gian bên trong vẫn lưu giữ nhiều đặc điểm của nhà ở truyền thống, với các bộ bàn ghế gỗ, đồ thờ, bình gốm và những vật dụng sinh hoạt có tuổi đời hàng chục đến hàng trăm năm.
Theo tư liệu giới thiệu, ngôi nhà đã gắn bó với tám thế hệ của gia đình họ Phan. Trải qua nhiều biến động lịch sử, việc gìn giữ công trình cùng những hiện vật bên trong góp phần lưu lại ký ức gia đình và một phần đời sống văn hóa của vùng đất Cái Bè.
Điểm đáng chú ý ở các ngôi nhà cổ Đông Hòa Hiệp là mỗi công trình đều thể hiện quá trình thích nghi và thay đổi theo thời gian. Những căn nhà ban đầu mang kiến trúc truyền thống có thể được bổ sung các chi tiết phương Tây khi điều kiện kinh tế, thẩm mỹ và nhu cầu sinh hoạt của gia chủ thay đổi. Sự kết hợp ấy tạo nên nét riêng, khiến hệ thống nhà cổ tại đây không hoàn toàn giống những quần thể kiến trúc truyền thống ở các vùng miền khác.
Ngoài ba công trình tiêu biểu, làng cổ Đông Hòa Hiệp còn có nhà cổ ông Võ, được xây dựng trong giai đoạn 1929–1931. Đây là một trong những điểm tham quan giúp du khách có thêm góc nhìn về sự phát triển của kiến trúc nhà ở tại địa phương trong nửa đầu thế kỷ XX.
Đối với những người yêu thích lịch sử và nhiếp ảnh, hành trình khám phá Đông Hòa Hiệp mang đến cơ hội quan sát những chi tiết kiến trúc khó tìm thấy trong các công trình hiện đại. Từ hệ thống cột gỗ, mái ngói, hoa văn chạm trổ đến cách bố trí bàn thờ và không gian sinh hoạt, mỗi chi tiết đều phản ánh một phần quan niệm sống của người xưa.
Đặc biệt, nhiều ngôi nhà vẫn có người trong gia đình trực tiếp sinh sống, trông nom và giới thiệu cho khách tham quan. Điều này tạo nên sự khác biệt so với những di tích chỉ còn chức năng trưng bày, bởi du khách có thể tiếp cận lịch sử thông qua những câu chuyện được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Sự hiện diện của những căn nhà cổ giữa các khu vườn cây trái cũng giúp Đông Hòa Hiệp phát triển loại hình du lịch gắn với văn hóa và đời sống nông thôn. Du khách có thể kết hợp tham quan kiến trúc, tìm hiểu nghề truyền thống, thưởng thức trái cây theo mùa và khám phá không gian sông nước của vùng Cái Bè.
Tuy nhiên, những công trình có tuổi đời hàng trăm năm cần được bảo tồn cẩn trọng, đặc biệt trước tác động của thời tiết, độ ẩm và hoạt động tham quan. Việc phát triển du lịch vì thế cần gắn với gìn giữ kết cấu kiến trúc, bảo quản hiện vật và tôn trọng không gian sinh hoạt của các gia đình đang trực tiếp quản lý nhà cổ.
Giữa nhịp sống hiện đại, làng cổ Đông Hòa Hiệp vẫn lưu giữ một phần diện mạo miền Tây qua những mái nhà ngói cũ, hàng cột gỗ, khu vườn xanh và các câu chuyện gia đình kéo dài nhiều thế hệ. Không chỉ là nơi để chiêm ngưỡng những công trình kiến trúc độc đáo, ngôi làng còn mở ra hành trình khám phá lịch sử, văn hóa và nếp sống của cư dân Nam Bộ trong suốt hơn hai thế kỷ.
Mạnh Huyền
