Ngôi làng cổ đẹp như tranh ở miền Trung: Nhà gỗ 150 năm tuổi, ngõ đá độc đáo giữa vườn cây xanh

Giữa những vùng đồi xanh mướt của miền Trung, có một ngôi làng mà thời gian dường như trôi chậm hơn. Nơi đây không có những con đường bê tông rộng lớn hay các dãy nhà cao tầng san sát, thay vào đó là những lối ngõ được xếp bằng đá tự nhiên, những hàng rào chè xanh được cắt tỉa gọn gàng và các ngôi nhà gỗ cổ kính nằm nép mình giữa vườn cây ăn quả.

Đó là làng cổ Lộc Yên, thuộc khu vực Tiên Cảnh, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam trước đây, nay thuộc TP. Đà Nẵng. Ngôi làng nằm bên sông Đá Giăng, cách Quốc lộ 40B khoảng 3km, nổi tiếng với cảnh quan làng quê đặc trưng và những giá trị kiến trúc được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Không chỉ sở hữu những ngôi nhà có tuổi đời hàng trăm năm, Lộc Yên còn gây ấn tượng bởi cách người dân sử dụng đá tự nhiên để tạo nên lối đi, bậc cấp, tường rào và những con ngõ dài quanh co giữa vườn cây.

Tháng 9/2019, làng cổ Lộc Yên được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích quốc gia. Đây là dấu mốc quan trọng, ghi nhận những giá trị lịch sử, kiến trúc và cảnh quan đặc sắc của một ngôi làng lâu đời ở vùng trung du xứ Quảng.

Làng cổ Lộc Yên hơn 200 năm tuổi, nổi bật với những con ngõ đá độc đáo

Làng cổ Lộc Yên nằm trong một vùng địa hình đồi thoải, có những khu vườn rộng, các con suối nhỏ và dòng sông Đá Giăng chảy qua khu vực lân cận.

Theo tư liệu địa phương, làng có diện tích tự nhiên hơn 275ha, gồm bốn xóm truyền thống là Vực Dài, xóm Lò, Vực Tre và Chồi Lu, về sau xóm Chồi Lu được đổi tên thành Cửa Đình.

Những khu dân cư nằm xen giữa vườn cây và các khoảng đồi xanh, tạo nên một không gian sinh hoạt gần gũi với thiên nhiên. Người dân chủ yếu gắn bó với nghề làm ruộng, trồng cây ăn quả, chăn nuôi và các hoạt động sản xuất nông nghiệp.

Theo lời kể được lưu truyền qua nhiều thế hệ, vào khoảng cuối thế kỷ XVIII, thời Tây Sơn, ông Nguyễn Công Tuyết từ vùng Tận Phước, Tam Kỳ đã cùng gia đình và một số người đến khu vực này khai hoang, lập làng.

Ban đầu, làng được đặt tên là Lộc An, sau đổi thành Lộc Yên, mang ý nghĩa cầu mong cuộc sống bình yên, phước lộc và sự ổn định cho cộng đồng cư dân.

Trải qua hơn hai thế kỷ hình thành và phát triển, Lộc Yên vẫn lưu giữ được nhiều nét đặc trưng của làng quê xứ Quảng, đặc biệt là những con ngõ đá được tạo nên từ bàn tay và kinh nghiệm của nhiều thế hệ người dân.

Nếu ở nhiều vùng nông thôn, những lối đi đã được thay thế bằng bê tông hoặc lát gạch hiện đại, thì tại Lộc Yên, đá tự nhiên vẫn hiện diện trong không gian sống thường ngày.

Từ cổng vào nhà, người dân thường xếp những phiến đá lớn, có bề mặt tương đối phẳng, thành các bậc cấp nối tiếp nhau. Tùy độ dốc và diện tích khu vườn, những bậc đá có thể cao thấp, rộng hẹp khác nhau, tạo thành các lối đi uốn lượn mềm mại.

Ở những vị trí cần phân chia ranh giới, các viên đá nhỏ hơn được xếp chồng thành tường rào. Những bức tường đá nằm giữa cây xanh, đôi khi phủ rêu theo thời gian, góp phần tạo nên vẻ cổ kính đặc trưng của ngôi làng. Đặc biệt, nhiều gia đình còn trồng hàng rào bằng cây chè ta, vừa tạo ranh giới tự nhiên vừa giữ cho không gian sống xanh mát.

Sự kết hợp giữa ngõ đá, tường đá, hàng chè và vườn cây đã tạo nên một cảnh quan hiếm gặp. Những con đường nhỏ không đơn thuần là lối đi, mà còn trở thành một phần bản sắc văn hóa của cộng đồng cư dân nơi đây.

Những ngôi nhà gỗ mít 150 năm tuổi nằm giữa vườn xanh

Bên cạnh hệ thống ngõ đá độc đáo, làng cổ Lộc Yên còn nổi tiếng với những ngôi nhà gỗ truyền thống có tuổi đời trên dưới 150 năm.
Theo tư liệu giới thiệu về làng, nơi đây còn lưu giữ hàng chục ngôi nhà cổ, phần lớn sử dụng gỗ mít làm vật liệu chính. Đây là loại gỗ quen thuộc trong kiến trúc nhà ở truyền thống của người Việt, được lựa chọn bởi độ bền và khả năng gia công, chạm khắc.

Những ngôi nhà thường nằm giữa khu vườn rộng, phía trước là sân và lối ngõ đá dẫn từ cổng vào. Mái nhà thấp, hệ thống cột gỗ chắc chắn cùng các chi tiết chạm trổ tinh tế tạo nên không gian vừa trang nghiêm vừa gần gũi.

Nhiều công trình được dựng nên bởi những nghệ nhân làng mộc Văn Hà, vùng đất nổi tiếng với nghề mộc truyền thống của Quảng Nam trước đây.

Một trong những ngôi nhà tiêu biểu là nhà cổ của cụ Nguyễn Huỳnh Anh, công trình đã được công nhận là di tích cấp tỉnh và được bảo tồn tương đối nguyên vẹn.

Ngôi nhà mang kiến trúc ba gian hai chái, được chống đỡ bởi hệ thống 16 cột cái và 20 cột con. Những cột gỗ lớn, hệ thống kèo, trính và các chi tiết liên kết được chế tác công phu, phản ánh kỹ thuật dựng nhà của các nghệ nhân xưa.

Đáng chú ý, trên các cấu kiện gỗ còn có nhiều hoa văn chạm khắc tỉ mỉ. Những đầu cột, kèo và bao lam không chỉ giữ vai trò kết cấu mà còn thể hiện quan niệm thẩm mỹ, sự khéo léo của người thợ và nét đặc trưng của kiến trúc nhà truyền thống xứ Quảng.

Các kiểu thức kèo như “tam đoạn”, “tứ đoạn” cùng những chi tiết ghim trính, ghim kèo cho thấy sự phong phú trong kỹ thuật xây dựng nhà gỗ của cư dân địa phương.

Điều khiến những ngôi nhà cổ ở Lộc Yên trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở tuổi đời hay giá trị kiến trúc, mà còn ở sự gắn bó với không gian vườn truyền thống.

Những mái nhà nằm dưới bóng cây, phía trước là lối đá quanh co, xung quanh là vườn cây ăn quả và hàng rào xanh. Tất cả tạo nên sự hài hòa giữa kiến trúc và cảnh quan, khiến ngôi làng có vẻ đẹp mộc mạc nhưng giàu sức gợi.

Đến Lộc Yên, du khách không chỉ được ngắm nhìn những công trình có tuổi đời hàng trăm năm mà còn có cơ hội tìm hiểu cách người xưa lựa chọn vật liệu, tổ chức không gian sống và thích nghi với điều kiện địa hình của vùng trung du.

Với những giá trị đặc sắc về lịch sử, kiến trúc và cảnh quan, tháng 9/2019, làng cổ Lộc Yên được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích quốc gia.

Việc được công nhận là di tích đánh dấu bước tiến quan trọng trong công tác bảo tồn, đồng thời mở ra cơ hội phát triển du lịch văn hóa gắn với đời sống cộng đồng.

Trước thời điểm sắp xếp đơn vị hành chính, huyện Tiên Phước xác định Lộc Yên là một trong những điểm nhấn phát triển du lịch địa phương. Các định hướng được đề cập gồm bảo tồn nhà cổ, gìn giữ cảnh quan ngõ đá, phát triển lưu trú cộng đồng, dịch vụ ẩm thực và kết nối với những địa điểm văn hóa, sinh thái lân cận.

Trong đó, các điểm đến như danh thắng Lò Thung, nhà lưu niệm Huỳnh Thúc Kháng và khu sinh thái Xóm Bàu từng được giới thiệu trong định hướng hình thành tuyến du lịch kết nối với Lộc Yên.

Đối với du khách, sức hấp dẫn của ngôi làng không nằm ở những công trình giải trí hiện đại mà đến từ trải nghiệm khám phá không gian sống truyền thống.

Một buổi sáng đi bộ trên những bậc đá phủ rêu, ngắm các ngôi nhà gỗ cổ nằm giữa vườn xanh hay trò chuyện cùng người dân về lịch sử hình thành làng cũng đủ mang đến những cảm nhận khác biệt.

Đặc biệt, tại Lộc Yên còn có một hiện vật được nhiều du khách tò mò tìm hiểu là chiếc bàn gỗ mít có khả năng xoay khi có tác động từ bàn tay. Đây là một trải nghiệm dân gian thường được nhắc đến trong các bài giới thiệu về làng, góp phần tạo thêm nét thú vị cho hành trình tham quan.

Tuy nhiên, du khách nên tìm hiểu và thực hiện trải nghiệm này dưới sự hướng dẫn, đồng ý của chủ nhà, tránh tự ý tác động đến những hiện vật có giá trị lâu năm.

Ngoài kiến trúc, cảnh quan làng quê cũng là yếu tố khiến Lộc Yên được yêu thích. Những con ngõ đá chạy giữa vườn cây, những hàng chè xanh và các mái nhà cổ tạo nên một không gian phù hợp với hoạt động tham quan, chụp ảnh và tìm hiểu văn hóa.

Dù vậy, việc phát triển du lịch tại làng cổ cần đi đôi với bảo tồn. Những ngôi nhà gỗ, lối đi bằng đá và hàng rào truyền thống không chỉ là cảnh quan phục vụ khách tham quan mà còn là tài sản, không gian sinh hoạt của người dân.

Vì thế, khi đến Lộc Yên, du khách nên tôn trọng đời sống riêng tư của các gia đình, xin phép trước khi vào tham quan nhà cổ và hạn chế những hoạt động có thể làm ảnh hưởng đến các công trình truyền thống.

Giữa nhịp sống hiện đại, làng cổ Lộc Yên vẫn lưu giữ vẻ đẹp riêng của một vùng quê xứ Quảng. Những ngôi nhà gỗ mít có tuổi đời khoảng 150 năm, những con ngõ đá quanh co và hàng rào chè xanh không chỉ tạo nên cảnh sắc bình yên mà còn phản ánh cách nhiều thế hệ cư dân gìn giữ không gian sống.

Được công nhận Di tích quốc gia từ năm 2019, Lộc Yên không đơn thuần là một điểm đến du lịch, mà còn là nơi lưu giữ ký ức kiến trúc, văn hóa và đời sống của làng quê miền Trung qua hơn hai thế kỷ.