Ngôi nhà cổ hơn 130 năm tuổi ở miền Tây: Xây suốt 14 năm, có 48 cột gỗ quý và những bức chạm khắc tinh xảo

Giữa những vườn cây xanh mát của vùng đất Bến Tre trước đây, có một ngôi nhà cổ đã tồn tại hơn một thế kỷ, lưu giữ nhiều dấu ấn về kiến trúc, nghệ thuật chạm khắc và đời sống của một gia đình giàu có ở Nam Bộ cuối thế kỷ XIX. Không chỉ nổi bật bởi quy mô xây dựng, công trình còn gây chú ý với hệ thống cột gỗ lớn, mái ngói âm dương và những họa tiết trang trí được thực hiện công phu trong suốt nhiều năm.

Đó là nhà cổ Huỳnh Phủ, nằm tại khu vực Đại Điền, Thạnh Phú, thuộc tỉnh Vĩnh Long hiện nay, trước đây là xã Đại Điền, huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre. Công trình được khởi dựng năm 1890 và hoàn thành vào năm 1904, gắn với tên tuổi ông Huỳnh Ngọc Khiêm, còn được gọi là Hương Liêm, một người có điều kiện kinh tế khá giả và địa vị trong xã hội đương thời.

Trải qua hơn 130 năm kể từ khi bắt đầu xây dựng, ngôi nhà vẫn lưu giữ nhiều chi tiết kiến trúc đặc sắc, từ kết cấu gỗ truyền thống đến những bức chạm khắc thể hiện hình ảnh quen thuộc trong đời sống Nam Bộ. Đặc biệt, dù tọa lạc giữa vùng đồng bằng sông Cửu Long, công trình lại mang đậm dấu ấn kiến trúc nhà rường Huế, tạo nên sự giao thoa văn hóa giữa hai vùng đất.

Ngày nay, nhà cổ Huỳnh Phủ trở thành một trong những điểm tham quan văn hóa đáng chú ý trên hành trình khám phá vùng sông nước Mekong, thu hút du khách muốn tìm hiểu lịch sử, kiến trúc và nếp sống của người Nam Bộ xưa.

Ngôi nhà cổ được xây dựng suốt 14 năm giữa vùng sông nước

Nhà cổ Huỳnh Phủ tọa lạc trên khu đất rộng khoảng 500m², được bao quanh bởi cây xanh và không gian miệt vườn đặc trưng của khu vực Thạnh Phú. Khác với những công trình kiến trúc cổ nằm giữa khu vực đô thị, ngôi nhà hiện diện trong khung cảnh làng quê, nơi những hàng cây và khoảng sân tạo nên sự hài hòa với kiến trúc truyền thống.

Theo lời kể của bà Lê Thị Hai, hậu duệ đời thứ sáu của gia đình, người đứng ra xây dựng công trình là ông Huỳnh Ngọc Khiêm, thường được gọi là Hương Liêm. Ông được biết đến là một người giàu có trong vùng, có điều kiện đầu tư vào việc xây dựng một ngôi nhà quy mô lớn với vật liệu và kỹ thuật thi công được lựa chọn kỹ lưỡng.

Để thực hiện công trình, ông Hương Liêm đã tìm đến Huế để mời những người thợ có tay nghề cao, đồng thời mua sắm nhiều loại vật liệu phục vụ xây dựng. Các loại gỗ quý được tập kết, kết thành bè rồi vận chuyển theo đường thủy về khu vực Thạnh Phú.

Việc đưa vật liệu từ xa về vùng sông nước Nam Bộ trong điều kiện giao thông cuối thế kỷ XIX đòi hỏi nhiều công sức và thời gian. Những chuyến bè gỗ theo dòng nước không chỉ phản ánh khả năng tài chính của gia chủ mà còn cho thấy sự đầu tư nghiêm túc dành cho công trình.

Ngôi nhà bắt đầu được xây dựng năm 1890 và đến năm 1904 mới hoàn thành. Khoảng thời gian 14 năm phần nào cho thấy mức độ cầu kỳ trong quá trình thi công, đặc biệt đối với các hạng mục kết cấu gỗ và trang trí thủ công.

Về tổng thể, công trình được xây dựng theo kiểu nhà xuyên trính, mặt bằng hình chữ nhất, gồm ba gian và hai chái. Nền nhà có bậc tam cấp, lát gạch tàu, trong khi hệ thống cột, kèo và mái mang những đặc điểm của kiến trúc truyền thống.

Điểm nổi bật của nhà cổ Huỳnh Phủ là hệ thống 48 cột gỗ tròn, được làm từ những loại gỗ quý như lim và căm xe. Các cột có kích thước lớn, tạo nên kết cấu vững chắc, đồng thời trở thành điểm nhấn trong không gian nội thất.

Không chỉ đóng vai trò nâng đỡ mái nhà, hệ thống cột còn là nơi thể hiện nghệ thuật trang trí đặc sắc. Nhiều bộ liễn, chi tiết chạm khắc và họa tiết được bố trí trên cột, bao lam và các cấu kiện gỗ, khiến không gian bên trong mang vẻ trang nghiêm nhưng vẫn gần gũi với đời sống.

Sự kết hợp giữa kỹ thuật dựng nhà của thợ Huế và các hình ảnh trang trí mang sắc thái Nam Bộ đã tạo nên nét riêng cho công trình, phản ánh quá trình giao lưu văn hóa giữa các vùng miền vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.

Nghệ thuật chạm khắc độc đáo trên 48 cột gỗ quý

Một trong những giá trị nổi bật nhất của nhà cổ Huỳnh Phủ nằm ở nghệ thuật chạm khắc gỗ. Từ hệ thống cột, bao lam đến các chi tiết trang trí, nhiều hình ảnh được thể hiện với đường nét tinh tế, cho thấy tay nghề và sự kiên nhẫn của những người thợ thủ công xưa.

Đáng chú ý, bên cạnh các hình tượng quen thuộc trong nghệ thuật truyền thống như kỳ lân, chim phụng, ngôi nhà còn xuất hiện những họa tiết gần gũi với đời sống sông nước như cua, cá, tôm và các loại cây trái.

Những hình ảnh ấy không đơn thuần mang tính trang trí mà còn phản ánh môi trường sống và văn hóa của cư dân Nam Bộ. Khi được đưa vào kiến trúc một ngôi nhà mang phong cách Huế, chúng tạo nên sự kết hợp thú vị giữa nghệ thuật cung đình và những yếu tố dân gian địa phương.

Theo lời kể được truyền lại trong gia đình, ông Hương Liêm đặc biệt chú trọng chất lượng của các tác phẩm chạm khắc. Thay vì trả công hoàn toàn theo ngày làm việc, ông được cho là đã tính tiền công của nghệ nhân dựa trên lượng dăm bào tạo ra trong quá trình chế tác.

Tư liệu gia đình kể rằng mỗi chén dăm bào được trả 5 cắc bạc, trong khi một giạ lúa thời điểm ấy có giá khoảng 2 cắc. Dù đây là thông tin truyền khẩu cần được đối chiếu thêm với tài liệu lịch sử, câu chuyện vẫn cho thấy cách hậu duệ ghi nhớ sự đầu tư của gia chủ đối với nghệ thuật chạm khắc.

Trong số những chi tiết đặc sắc, bộ liễn ốp cột cẩn xà cừ được xem là một điểm nhấn nổi bật. Khác với cách treo liễn trên những tấm ván gỗ thông thường, bộ liễn tại nhà cổ Huỳnh Phủ được chế tác để ôm sát thân cột, tạo nên sự liền mạch giữa phần trang trí và kết cấu kiến trúc.

Để thực hiện, người thợ phải xử lý phần gỗ, tạo hình phù hợp với thân cột rồi bố trí các chi tiết khảm xà cừ. Khi ánh sáng chiếu vào, bề mặt xà cừ tạo hiệu ứng óng ánh, làm nổi bật những đường nét hoa văn và câu chữ được chạm khắc.

Các bộ liễn trong nhà sử dụng những đề tài mang ý nghĩa đạo đức và văn hóa truyền thống, trong đó có Nhị thập tứ hiếu và hình tượng ngư, tiều, canh, mục. Đây là những chủ đề quen thuộc trong nghệ thuật trang trí nhà ở của các gia đình có điều kiện tại Việt Nam trước đây.

Trong khi đó, các chi tiết ở chân cột và bao lam lại xuất hiện những hình ảnh bình dị như trái mãng cầu, trái điều, trái lê, hoa sen hay con vịt. Sự hiện diện của các hình tượng này khiến ngôi nhà vừa mang vẻ trang trọng, vừa phản ánh đời sống gần gũi với thiên nhiên và sản vật địa phương.

Một chi tiết khác cũng gây chú ý là hệ thống mái ngói âm dương. Không chỉ sử dụng loại ngói truyền thống, mặt dưới của những viên ngói còn được trang trí họa tiết mây nước bằng men màu, góp phần tạo nên sự thống nhất trong tổng thể kiến trúc.

Có thể thấy, giá trị của nhà cổ Huỳnh Phủ không chỉ nằm ở số lượng cột gỗ hay tuổi đời công trình, mà còn ở cách những người thợ kết hợp kỹ thuật xây dựng, nghệ thuật trang trí và quan niệm thẩm mỹ của thời kỳ trước.

Di sản kiến trúc hơn một thế kỷ giữa miền Tây

Trải qua nhiều biến động của thời gian, nhà cổ Huỳnh Phủ vẫn được các thế hệ trong gia đình gìn giữ. Việc bảo quản một công trình chủ yếu sử dụng vật liệu gỗ tại vùng khí hậu nóng ẩm Nam Bộ đòi hỏi sự chăm sóc thường xuyên, nhất là đối với những chi tiết chạm khắc, đồ nội thất và hệ thống mái.

Đầu năm 2013, ngành văn hóa tỉnh Bến Tre trước đây phối hợp với chính quyền huyện Thạnh Phú triển khai công tác trùng tu, tôn tạo ngôi nhà. Đến năm 2015, quá trình thực hiện hoàn thành, góp phần bảo tồn các hạng mục kiến trúc và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động tham quan.

Sau khi được tu bổ, công trình tiếp tục do con cháu gia đình ông Hương Liêm chăm sóc, quản lý và đón khách tìm hiểu. Điều này giúp ngôi nhà duy trì sự gắn bó với lịch sử gia đình, thay vì chỉ tồn tại như một không gian trưng bày tách biệt khỏi đời sống địa phương.

Đối với du khách, hành trình tham quan nhà cổ Huỳnh Phủ không chỉ là cơ hội chiêm ngưỡng những hàng cột gỗ hay hoa văn chạm khắc tinh xảo. Qua những câu chuyện được hậu duệ gia đình lưu truyền, người tham quan còn có thể hình dung về điều kiện kinh tế, đời sống văn hóa và quan niệm thẩm mỹ của một bộ phận cư dân Nam Bộ vào cuối thế kỷ XIX.

Những chi tiết như việc mời thợ từ Huế, vận chuyển gỗ bằng bè hay dành nhiều năm để hoàn thiện công trình cũng phản ánh mối liên hệ giao thương, văn hóa giữa vùng đồng bằng sông Cửu Long với các địa phương khác trong cả nước.

Bên cạnh giá trị lịch sử và kiến trúc, vị trí của nhà cổ Huỳnh Phủ giữa vùng đất Thạnh Phú còn tạo điều kiện để kết hợp tham quan với các hoạt động tìm hiểu đời sống nông thôn. Khu vực Đại Điền trước đây được biết đến với cảnh quan miệt vườn và những nét sinh hoạt đặc trưng của vùng đất ven sông.

Trong những năm qua, nhà cổ Huỳnh Phủ đã được một số đơn vị lữ hành đưa vào chương trình khám phá vùng sông Mekong, kết hợp với các điểm đến văn hóa, sinh thái và trải nghiệm nông nghiệp tại địa phương.

Sự kết hợp giữa du lịch văn hóa và cảnh quan miệt vườn giúp công trình có thêm cơ hội được giới thiệu rộng rãi. Tuy nhiên, với những di sản kiến trúc có tuổi đời hơn một thế kỷ, việc khai thác du lịch cần đi đôi với bảo tồn, hạn chế tác động đến kết cấu gỗ và những chi tiết trang trí nguyên gốc.

Trong bối cảnh nhiều ngôi nhà truyền thống dần thay đổi để phù hợp với nhu cầu sinh hoạt hiện đại, sự tồn tại của nhà cổ Huỳnh Phủ mang ý nghĩa đáng chú ý. Công trình lưu giữ không chỉ một kiểu kiến trúc mà còn cả kỹ thuật thủ công, quan niệm thẩm mỹ và những câu chuyện gia đình được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Giữa những vườn cây xanh mát của vùng đất Bến Tre xưa, nhà cổ Huỳnh Phủ vẫn hiện diện với 48 cột gỗ lớn, mái ngói âm dương và những hoa văn được chạm khắc tỉ mỉ. Sau hơn 130 năm, công trình không chỉ là dấu tích về sự sung túc của một gia đình trong quá khứ mà còn trở thành một phần di sản văn hóa, góp phần làm phong phú hành trình khám phá vùng sông nước miền Tây.