Vì sao mua đúng cổ phiếu tốt vẫn có thể thua lỗ?

Mua cổ phiếu quá đắt, nhà đầu tư vẫn có thể mất tiền

Một doanh nghiệp liên tục tăng trưởng doanh thu, lợi nhuận hàng nghìn tỷ đồng, sở hữu thương hiệu mạnh và duy trì vị thế hàng đầu trong ngành thường được xem là lựa chọn hấp dẫn để đầu tư dài hạn. Tuy nhiên, không ít nhà đầu tư vẫn chịu thua lỗ khi nắm giữ cổ phiếu của những doanh nghiệp như vậy. Nghịch lý này xuất phát từ một nguyên tắc quan trọng: "Doanh nghiệp tốt chưa chắc là khoản đầu tư tốt tại mọi mức giá".

Theo Giáo sư Aswath Damodaran của Trường Kinh doanh Stern, Đại học New York, chất lượng doanh nghiệp và hiệu quả khoản đầu tư là hai khái niệm khác nhau. Một công ty có hoạt động kinh doanh xuất sắc vẫn có thể trở thành khoản đầu tư kém hiệu quả nếu nhà đầu tư trả mức giá quá cao so với giá trị thực.

Chẳng hạn, giả sử cổ phiếu A đang giao dịch ở mức 100.000 đồng, với lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu (EPS) đạt 4.000 đồng, tương ứng P/E là 25 lần. Doanh nghiệp có tốc độ tăng trưởng lợi nhuận ổn định nên được thị trường kỳ vọng duy trì kết quả tích cực trong những năm tiếp theo.

Một năm sau, EPS tăng 20%, lên 4.800 đồng. Tuy nhiên, do kỳ vọng tăng trưởng của nhà đầu tư giảm xuống, P/E thị trường sẵn sàng trả cho cổ phiếu chỉ còn 18 lần. Khi đó, thị giá theo mức định giá mới là 86.400 đồng, thấp hơn 13,6% so với giá mua ban đầu, dù lợi nhuận doanh nghiệp vẫn tăng trưởng 20%.

Diễn biến trên cho thấy kết quả kinh doanh tốt chưa chắc đủ bù đắp tác động của việc định giá giảm. Trên thị trường, hiện tượng này thường xảy ra khi giá cổ phiếu trước đó đã phản ánh kỳ vọng tăng trưởng quá cao.

Morningstar - tổ chức nghiên cứu đầu tư của Mỹ nhấn mạnh rằng ngay cả cổ phiếu của doanh nghiệp có nền tảng kinh doanh chất lượng cũng trở nên kém hấp dẫn nếu được mua với mức giá vượt xa giá trị hợp lý.

Đây cũng là lý do nhà đầu tư không nên lựa chọn cổ phiếu chỉ vì doanh nghiệp có thương hiệu mạnh, lợi nhuận lớn hoặc liên tục mở rộng quy mô.

Không chỉ giá mua, thời điểm và cách sử dụng vốn cũng quyết định hiệu quả đầu tư

Ngoài định giá, thời điểm tham gia thị trường có thể tạo ra sự khác biệt lớn giữa những nhà đầu tư cùng nắm giữ một cổ phiếu.

Một người mua cổ phiếu ở mức 50.000 đồng trước khi doanh nghiệp bước vào giai đoạn tăng trưởng có thể đạt lợi nhuận đáng kể. Trong khi đó, người mua ở mức 90.000 đồng sau khi giá đã tăng mạnh lại phải đối mặt với rủi ro điều chỉnh, dù triển vọng kinh doanh chưa thay đổi nhiều.

Theo nghiên cứu của Vanguard về các yếu tố quyết định lợi nhuận cổ phiếu, tăng trưởng kinh tế, lợi nhuận doanh nghiệp và động lực thị trường có thể duy trì đà tăng trong ngắn hạn. Tuy nhiên, mức định giá tại thời điểm đầu tư có vai trò quan trọng đối với hiệu quả sinh lời dài hạn.

Bên cạnh đó, cổ phiếu tốt vẫn chịu ảnh hưởng từ lãi suất, tỷ giá, chu kỳ kinh tế và sự thay đổi của dòng tiền thị trường. Khi lãi suất tăng, nhà đầu tư có thể yêu cầu mức sinh lời cao hơn đối với cổ phiếu, tạo áp lực lên định giá. Trong những giai đoạn thị trường giảm mạnh, cổ phiếu của doanh nghiệp có nền tảng tài chính tốt cũng có thể mất giá do hoạt động cơ cấu danh mục hoặc nhu cầu bán của nhà đầu tư.

Một nguyên nhân khác khiến nhà đầu tư thua lỗ là sử dụng vốn không phù hợp, đặc biệt khi vay ký quỹ (margin). Giả sử nhà đầu tư có 100 triệu đồng vốn tự có và vay thêm 100 triệu đồng để mua cổ phiếu. Nếu giá giảm 20%, tổng giá trị cổ phiếu còn 160 triệu đồng. Sau khi trừ khoản nợ gốc 100 triệu đồng, vốn chủ của nhà đầu tư chỉ còn 60 triệu đồng, tương đương giảm 40%, chưa tính lãi vay và các chi phí khác.

Trường hợp này cho thấy đòn bẩy có thể khuếch đại thua lỗ ngay cả khi nhà đầu tư lựa chọn đúng doanh nghiệp. Nếu giá tiếp tục giảm, rủi ro bị yêu cầu bổ sung tài sản bảo đảm hoặc bán giải chấp có thể xuất hiện.

Việc đầu tư cổ phiếu luôn tiềm ẩn nguy cơ thua lỗ và việc phân bổ vốn cần phù hợp với mục tiêu, thời gian đầu tư cũng như khả năng chịu rủi ro. Đối với nhà đầu tư mới, trước khi mua một cổ phiếu được đánh giá tốt, cần xác định ba vấn đề: doanh nghiệp có khả năng duy trì tăng trưởng hay không, thị giá đã phản ánh bao nhiêu kỳ vọng và khoản đầu tư có phù hợp với khả năng tài chính của bản thân.

Quan trọng hơn, cần theo dõi sự thay đổi trong giá trị doanh nghiệp sau khi mua. Nắm giữ dài hạn không đồng nghĩa tiếp tục giữ cổ phiếu bằng mọi giá nếu nền tảng kinh doanh suy yếu hoặc những giả định ban đầu không còn phù hợp.