Vì sao nhiều người đầu tư chứng khoán mãi không có lãi?

Khi thị trường tăng điểm, lợi nhuận dễ khiến nhà đầu tư đánh giá thấp rủi ro. Một khoản đầu tư có lãi liên tiếp có thể tạo cảm giác rằng việc kiếm tiền trên thị trường khá đơn giản. Từ đó, nhà đầu tư có xu hướng tăng vốn, sử dụng thêm margin hoặc mua những cổ phiếu đang tăng mạnh.

Vấn đề chỉ xuất hiện khi thị trường đảo chiều. Những quyết định được đưa ra trong giai đoạn hưng phấn có thể nhanh chóng trở thành áp lực tài chính, đặc biệt với nhà đầu tư sử dụng tiền vay.

Phân bổ tài chính không hợp lý

Một trong những sai lầm phổ biến là phân bổ tài sản không phù hợp với khả năng chịu rủi ro. Chứng khoán có khả năng mang lại lợi nhuận cao nhưng đồng thời cũng có thể khiến tài sản giảm mạnh trong những giai đoạn thị trường biến động.

Theo chuyên gia, nhà đầu tư từng có lợi nhuận tốt thường dễ tăng tỷ trọng vốn vào chứng khoán, thậm chí chuyển tiền từ các kênh đầu tư khác sang cổ phiếu khi thị trường đang thuận lợi.

Điều này khiến rủi ro tăng lên ở đúng thời điểm nhà đầu tư có tâm lý tự tin nhất. Nếu thị trường đảo chiều, khoản lỗ không còn giới hạn trong phần vốn ban đầu dành cho chứng khoán mà có thể ảnh hưởng tới toàn bộ kế hoạch tài chính cá nhân.

Sử dụng đòn bẩy

Đòn bẩy tài chính có thể khuếch đại lợi nhuận, nhưng cũng đồng thời khuếch đại khoản lỗ.

Khi cổ phiếu tăng giá, việc vay thêm tiền để mua có thể khiến lợi nhuận trên phần vốn tự có tăng nhanh hơn. Chính hiệu ứng này dễ tạo cho nhà đầu tư cảm giác rằng sử dụng margin là một cách để tối ưu hóa lợi nhuận.

Nhưng khi cổ phiếu giảm, cơ chế hoạt động hoàn toàn ngược lại. Nhà đầu tư vừa chịu khoản lỗ trên cổ phiếu, vừa phải trả chi phí vay. Nếu giá giảm tới ngưỡng quy định, tài khoản còn có thể bị yêu cầu bổ sung tài sản bảo đảm hoặc bán bớt cổ phiếu.

Chuyên gia cho rằng, việc sử dụng đòn bẩy đặc biệt rủi ro khi thị trường bước vào chu kỳ giảm. Khoản lỗ trên tài khoản khi đó có thể chuyển thành nghĩa vụ tài chính kéo dài. Vì vậy, margin không nên được nhìn đơn thuần là “tiền để mua thêm cổ phiếu”, mà là một khoản nợ có chi phí và thời hạn.

Mua cổ phiếu vì sợ “lỡ cơ hội”

Một cổ phiếu liên tục tăng giá thường tạo ra cảm giác nếu không mua ngay, nhà đầu tư sẽ bỏ lỡ cơ hội kiếm tiền.

Đây là tâm lý FOMO (Fear of Missing Out). Nhà đầu tư nhìn thấy người khác có lợi nhuận và bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến mức giá đã tăng bao nhiêu thay vì đặt câu hỏi cổ phiếu còn dư địa tăng trưởng hay không.

Khi đó, quyết định mua có thể được đưa ra dựa trên diễn biến giá trong quá khứ thay vì triển vọng của doanh nghiệp.

Rủi ro lớn nhất là nhà đầu tư tham gia sau một nhịp tăng mạnh, trong khi những người mua trước đó đã có mức giá vốn thấp hơn. Nếu cổ phiếu điều chỉnh, người mua sau có thể trở thành nhóm chịu áp lực lớn nhất.

Không có phương pháp nhưng vẫn liên tục giao dịch

Một nhà đầu tư có thể không cần sử dụng cùng một phương pháp như tất cả mọi người. Tuy nhiên, việc mua bán mà không có nguyên tắc khiến kết quả đầu tư phụ thuộc nhiều vào cảm xúc và diễn biến ngắn hạn của thị trường.

Hôm nay nhà đầu tư mua vì nghe tin tốt, ngày mai bán vì một thông tin tiêu cực, sau đó lại mua lại khi cổ phiếu tăng. Chuỗi quyết định như vậy rất khó giúp hình thành một hệ thống đầu tư có thể đánh giá và cải thiện.

Đáng chú ý, một giao dịch có lãi không đồng nghĩa với một quyết định đúng. Nhà đầu tư có thể mua một cổ phiếu vì may mắn và vẫn kiếm được tiền. Ngược lại, một quyết định được phân tích kỹ vẫn có thể thua lỗ vì diễn biến thực tế khác với dự báo.

Điều quan trọng là sau mỗi giao dịch, nhà đầu tư có thể trả lời được: Tại sao mua? Điều gì khiến luận điểm đầu tư sai? Khi nào bán? Mức lỗ tối đa có thể chấp nhận là bao nhiêu?

 “Bình quân giá” có thể trở thành cái bẫy

Bình quân giá xuống thường được sử dụng với kỳ vọng giá vốn giảm sẽ giúp nhà đầu tư dễ hòa vốn hơn khi cổ phiếu hồi phục. Tuy nhiên, việc mua thêm chỉ vì cổ phiếu đã giảm không đồng nghĩa với việc khoản đầu tư trở nên hấp dẫn hơn.

Nếu doanh nghiệp vẫn duy trì nền tảng tốt và giá giảm do yếu tố ngắn hạn, bình quân giá có thể là một chiến lược phù hợp với một số nhà đầu tư. Ngược lại, nếu giá giảm phản ánh sự thay đổi căn bản trong triển vọng doanh nghiệp, việc liên tục mua thêm có thể khiến khoản lỗ ngày càng lớn.

Việc cố “gồng” lỗ và tiếp tục mua thêm mỗi khi cổ phiếu giảm xuống một vùng giá mới là một trong những rủi ro lớn đối với nhà đầu tư. Điểm quan trọng nằm ở việc phân biệt một cổ phiếu đang rẻ hơn với một cổ phiếu đang giảm vì doanh nghiệp trở nên kém hấp dẫn hơn.

Nhìn vào 5 sai lầm trên, có thể thấy nguyên nhân khiến nhà đầu tư thua lỗ không chỉ nằm ở việc chọn sai doanh nghiệp.

Một cổ phiếu tốt vẫn có thể khiến nhà đầu tư thua lỗ nếu mua ở mức giá quá cao. Một doanh nghiệp có triển vọng vẫn có thể trở thành khoản đầu tư tệ nếu nhà đầu tư sử dụng margin quá lớn. Và một cổ phiếu đang giảm mạnh chưa chắc đã là cơ hội nếu những yếu tố cơ bản của doanh nghiệp đã thay đổi.

Do đó, đầu tư chứng khoán không chỉ là câu chuyện “mua cổ phiếu nào”, mà còn là mua với tỷ trọng bao nhiêu, bằng nguồn vốn nào, ở mức giá nào và sẽ làm gì nếu thị trường đi ngược kỳ vọng.

Một hệ thống đầu tư tốt không đảm bảo nhà đầu tư không bao giờ thua lỗ. Mục tiêu thực tế hơn là kiểm soát được mức thua lỗ khi nhận định sai và tránh để một quyết định sai phá hỏng toàn bộ danh mục.