Những cổ phiếu “cô đặc” trên sàn: Vốn hóa khủng nhưng thanh khoản nhỏ giọt

Thị trường chứng khoán thời gian gần đây ghi nhận ngày càng nhiều doanh nghiệp có cơ cấu sở hữu cô đặc, khi phần lớn cổ phần nằm trong tay cổ đông lớn, cổ đông Nhà nước hoặc nhóm cổ đông chiến lược. Điều này khiến lượng cổ phiếu tự do chuyển nhượng trên thị trường, hay còn gọi là free-float, ở mức rất thấp.

Mới đây, Tổng công ty Thủy sản Việt Nam - Seaprodex (mã chứng khoán: SEA) công bố chưa đáp ứng điều kiện công ty đại chúng theo quy định hiện hành. Theo danh sách cổ đông chốt ngày 18/03/2026 do Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam cung cấp, SEA có gần 125 triệu cổ phiếu lưu hành nhưng chỉ riêng 3 cổ đông lớn đã nắm giữ hơn 119,8 triệu cổ phiếu, tương đương 95,85% vốn.

Tuy nhiên, doanh nghiệp cho biết hiện thuộc diện Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) sẽ thực hiện thoái toàn bộ phần vốn góp Nhà nước, tương ứng 63,38% vốn điều lệ. Vì vậy, SEA chưa thuộc trường hợp bị hủy tư cách công ty đại chúng.

Không chỉ SEA, nhiều doanh nghiệp quy mô lớn trên sàn cũng đang có tỷ lệ free-float ở mức rất thấp. Tại CTCP Lọc hóa dầu Bình Sơn (mã chứng khoán: BSR), dù có hơn 56.300 cổ đông, tỷ lệ cổ phần do nhà đầu tư nhỏ lẻ nắm giữ chỉ khoảng 7,87%, trong khi Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam nắm quyền chi phối tới 92,13% vốn.

Tương tự, Tổng công ty Khí Việt Nam - PV Gas (mã chứng khoán: GAS) hiện có tới 95,76% vốn thuộc sở hữu của Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (PVN), phần còn lại chỉ chiếm 4,24% cho hơn 17.000 cổ đông khác.

Danh sách các doanh nghiệp có cơ cấu sở hữu cô đặc còn có CTCP Dược Hậu Giang (mã chứng khoán: DHG), Tổng công ty Đầu tư và Phát triển Công nghiệp - Becamex IDC (mã chứng khoán: BCM), Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (mã chứng khoán: ACV), Tổng công ty Hàng hải Việt Nam (mã chứng khoán: MVN) hay Viettel Global (mã chứng khoán: VGI), nơi cổ đông chi phối nắm giữ tới hơn 95% vốn.

Việc lượng cổ phiếu tự do lưu hành quá thấp khiến thanh khoản trên thị trường trở nên hạn chế. Nhiều cổ phiếu có vốn hóa hàng chục nghìn tỷ đồng nhưng khối lượng giao dịch mỗi phiên chỉ ở mức vài nghìn đến vài chục nghìn đơn vị.

Trong bối cảnh đó, giá cổ phiếu dễ bị biến động mạnh chỉ bởi những lệnh mua bán với quy mô không quá lớn. Một lệnh giao dịch vài nghìn cổ phiếu cũng có thể khiến giá tăng trần hoặc giảm sàn do thiếu nguồn cung đối ứng trên thị trường.

Điều này khiến việc định giá doanh nghiệp trở nên thiếu chính xác, bởi giá cổ phiếu không phản ánh đầy đủ quan hệ cung cầu thực tế. Nhà đầu tư tham gia vào các cổ phiếu có free-float thấp cũng đối mặt nguy cơ “kẹt hàng” khi muốn thoái vốn nhưng không có thanh khoản đủ lớn.

Ngoài rủi ro thanh khoản, cơ cấu sở hữu quá cô đặc còn kéo theo nguy cơ tập trung quyền lực vào nhóm cổ đông chi phối. Trong nhiều trường hợp, vai trò của cổ đông nhỏ lẻ tại các kỳ ĐHCĐ gần như mang tính hình thức do mọi quyết định quan trọng đều phụ thuộc vào nhóm sở hữu đa số.

Theo các chuyên gia, tỷ lệ free-float thấp cũng là một trong những yếu tố cản trở khả năng thu hút vốn ngoại và nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam. Các tổ chức xếp hạng như MSCI hay FTSE Russell đều đánh giá cao tính thanh khoản và khả năng tiếp cận của nhà đầu tư nước ngoài khi xem xét nâng hạng thị trường.

Một doanh nghiệp dù có vốn hóa lớn nhưng lượng cổ phiếu lưu hành bên ngoài quá ít sẽ khiến các quỹ đầu tư lớn khó giải ngân quy mô lớn mà không tác động mạnh đến giá cổ phiếu.

Tuy nhiên, cơ cấu cổ đông cô đặc không đồng nghĩa doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả. Một số doanh nghiệp như CTCP Vinacafe Biên Hòa (mã chứng khoán: VCF) hay DHG vẫn duy trì nền tảng tài chính tốt và kết quả kinh doanh tích cực dù tỷ lệ sở hữu của cổ đông lớn ở mức rất cao.

Theo giới phân tích, nhà đầu tư cần đặc biệt chú ý đến thanh khoản, khả năng thoái vốn cũng như lịch sử đối xử với cổ đông thiểu số của doanh nghiệp trước khi rót vốn vào các cổ phiếu có tỷ lệ free-float thấp.