Ngôi làng cổ hơn 600 năm tuổi ở Việt Nam: Sở hữu 3 di sản được UNESCO vinh danh, nổi tiếng truyền thống khoa bảng

Giữa vùng đất Hà Tĩnh giàu truyền thống văn hóa, có một ngôi làng cổ không chỉ nổi tiếng bởi lịch sử hình thành hơn sáu thế kỷ mà còn sở hữu kho tàng di sản đặc biệt. Từ những công trình đình, đền, nhà thờ họ đến các bộ mộc bản, thư tịch cổ, tất cả đã góp phần tạo nên diện mạo của một vùng quê mang đậm dấu ấn văn hiến.

Đó là làng Trường Lưu, thuộc xã Kim Song Trường trước đây, nằm trên địa bàn huyện Can Lộc cũ của tỉnh Hà Tĩnh. Ngôi làng được biết đến với truyền thống hiếu học, nhiều người đỗ đạt và những đóng góp nổi bật của dòng họ Nguyễn Huy đối với nền văn học, giáo dục Việt Nam.

Điều đặc biệt là Trường Lưu có tới ba di sản tư liệu được UNESCO ghi danh trong Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương, gồm Mộc bản Trường học Phúc Giang, Hoàng hoa sứ trình đồ và bộ sưu tập văn bản Hán Nôm. Đây là những tư liệu quý phản ánh lịch sử giáo dục, hoạt động ngoại giao và đời sống văn hóa của người Việt qua nhiều thế kỷ.

Ngôi làng hơn 600 năm tuổi với truyền thống khoa bảng nổi tiếng

Theo các tư liệu địa phương, làng Trường Lưu có lịch sử hình thành hơn 600 năm, trước đây thuộc xã Lai Thạch, huyện La Sơn, phủ Đức Quang. Trải qua nhiều lần thay đổi địa giới hành chính, ngôi làng vẫn lưu giữ những dấu ấn văn hóa đặc trưng của vùng đất Can Lộc.

Một trong những yếu tố làm nên danh tiếng của Trường Lưu là truyền thống hiếu học và khoa bảng. Trong đó, dòng họ Nguyễn Huy có nhiều đóng góp nổi bật, với những nhân vật đỗ đạt cao và để lại dấu ấn trong lịch sử văn học, giáo dục nước nhà.

Tại đình làng Trường Lưu hiện còn tấm bia ghi danh 22 người con của làng đỗ đạt tiến sĩ dưới các triều Hậu Lê và Nguyễn, phần lớn thuộc dòng họ Nguyễn Huy. Những tên tuổi này là minh chứng cho truyền thống trọng chữ nghĩa, coi việc học là nền tảng phát triển của cộng đồng.

Gắn với lịch sử ngôi làng còn có sông Phúc Giang, dòng nước từng giữ vai trò quan trọng trong đời sống sinh hoạt của cư dân địa phương. Theo lời kể dân gian, khu vực sông này còn gắn với giai thoại Hồ Quý Ly từng đưa thủy quân đến tập trận.

Tên sông Phúc Giang về sau được Thám hoa Nguyễn Huy Oánh sử dụng để đặt tên cho thư viện do ông sáng lập. Từ đây, hoạt động lưu giữ sách vở, truyền dạy kiến thức và đào tạo nhân tài trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa của làng.

Bên cạnh dòng sông còn có giếng Ngọc, công trình đã tồn tại hàng trăm năm. Trước đây, giếng là nguồn cung cấp nước phục vụ sinh hoạt của người dân. Dù cuộc sống đã có nhiều thay đổi, những dấu tích như giếng cổ, đình làng và các nhà thờ họ vẫn góp phần lưu giữ ký ức về một vùng quê lâu đời.

Truyền thống khoa bảng của Trường Lưu không chỉ được thể hiện qua số lượng người đỗ đạt mà còn qua những công trình phục vụ việc học. Trong đó, Trường học Phúc Giang và Thư viện Phúc Giang là những dấu ấn tiêu biểu, phản ánh sự quan tâm đặc biệt của các thế hệ đối với giáo dục và việc lưu truyền tri thức.

Điểm nổi bật nhất của làng Trường Lưu là hệ thống di sản tư liệu có giá trị lớn về lịch sử, văn hóa và giáo dục. Trong số đó, ba di sản đã được UNESCO ghi danh trong Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương, đưa tên tuổi ngôi làng vượt ra ngoài phạm vi địa phương.

Di sản đầu tiên là Mộc bản Trường học Phúc Giang, bộ ván khắc được sử dụng để in sách phục vụ hoạt động dạy và học của dòng họ Nguyễn Huy. Các mộc bản gắn với quá trình phát triển của Trường học Phúc Giang từ thế kỷ XVIII đến thế kỷ XX, phản ánh phương pháp biên soạn, lưu trữ và phổ biến tri thức trong xã hội truyền thống.

Không chỉ mang giá trị về nội dung học thuật, những tấm mộc bản còn thể hiện kỹ thuật khắc in thủ công cùng sự công phu trong việc gìn giữ sách vở. Đây là nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu lịch sử giáo dục và văn hóa đọc của người Việt.

Di sản thứ hai là Hoàng hoa sứ trình đồ, tác phẩm gắn với hành trình đi sứ và hoạt động ngoại giao thời phong kiến. Tư liệu này nổi bật với phần bản đồ, cung cấp những thông tin có giá trị về tuyến đường, địa danh và hành trình của các sứ đoàn trong quá khứ.

Sự hiện diện của Hoàng hoa sứ trình đồ cho thấy đóng góp của các trí thức Trường Lưu không chỉ giới hạn trong hoạt động giáo dục tại quê nhà mà còn gắn với những nhiệm vụ quan trọng của triều đình.

Di sản thứ ba là Bộ sưu tập văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu, gồm 173 tài liệu được lưu giữ tại 14 nhà thờ dòng họ, đình làng và 8 gia đình trong làng. Các tài liệu có niên đại từ cuối thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XX, phản ánh nhiều phương diện của đời sống xã hội, văn hóa và tín ngưỡng địa phương.

Điều đáng chú ý là các di sản không tồn tại riêng lẻ mà có mối liên hệ chặt chẽ với lịch sử phát triển của ngôi làng. Mộc bản gắn với hoạt động giáo dục, Hoàng hoa sứ trình đồ phản ánh tri thức và hoạt động ngoại giao, trong khi các văn bản Hán Nôm lưu giữ ký ức về cộng đồng, dòng họ và đời sống văn hóa.

Việc cả ba di sản được ghi danh ở cấp khu vực châu Á – Thái Bình Dương đã khẳng định giá trị của kho tàng tư liệu Trường Lưu, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo tồn, nghiên cứu và phát huy những tài sản văn hóa quý giá này.

Hệ thống đình, đền và nhà thờ họ lưu giữ dấu ấn văn hóa

Không chỉ sở hữu các di sản tư liệu quý, làng Trường Lưu còn lưu giữ hệ thống công trình kiến trúc truyền thống có giá trị. Theo tư liệu địa phương, làng có hơn 15 di tích lớn nhỏ, trong đó có 4 di tích được xếp hạng cấp quốc gia và 9 di tích cấp tỉnh.

Một trong những công trình tiêu biểu là đình làng Trường Lưu, được xây dựng từ thế kỷ XVII, mang phong cách kiến trúc thời Hậu Lê. Đình gồm hai khu vực chính là thượng điện, nơi thờ các vị thần, và hạ điện, không gian phục vụ sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng.

Đặc biệt, hệ thống kiến trúc đình sử dụng gỗ mít, với nhiều chi tiết chạm khắc tinh xảo. Những hình tượng rồng, phượng, hổ cùng các hoa văn truyền thống được thể hiện trên các cấu kiện gỗ, phản ánh trình độ kỹ thuật và thẩm mỹ của nghệ nhân xưa.

Hằng năm, vào ngày 12/6 âm lịch, người dân địa phương tổ chức lễ kỳ phúc tại đình để cầu mong quốc thái dân an, cuộc sống ấm no. Năm 2008, đình làng Trường Lưu được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh.

Bên cạnh đình làng, hệ thống nhà thờ các dòng họ cũng là thành phần quan trọng trong không gian di sản. Tiêu biểu có nhà thờ Nguyễn Huy Oánh và Nguyễn Huy Tự, còn gọi là nhà thờ Lục Chi, được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

Theo tư liệu, công trình được Thám hoa Nguyễn Huy Oánh xây dựng vào năm 1752 để thờ cha là Nguyễn Huy Tựu. Trải qua nhiều thế hệ, nhà thờ trở thành nơi lưu giữ truyền thống gia tộc và những giá trị văn hóa gắn với dòng họ Nguyễn Huy.

qNgoài ra, làng còn có các địa điểm gắn với Trường học Phúc Giang, Thư viện Phúc Giang và những công trình tưởng niệm các danh nhân. Những di tích này tạo thành một hệ thống liên kết, giúp người tham quan hiểu rõ hơn về quá trình hình thành truyền thống văn hóa, khoa bảng của Trường Lưu.

Tuy nhiên, cùng với tác động của thời gian, một số hạng mục kiến trúc cổ đã xuất hiện dấu hiệu xuống cấp, đặc biệt ở hệ thống mái ngói và cấu kiện gỗ. Việc bảo tồn, tu bổ đúng nguyên tắc di sản vì thế có ý nghĩa quan trọng nhằm giữ gìn giá trị lịch sử và kiến trúc của ngôi làng.

Không chỉ là điểm đến dành cho người yêu thích lịch sử, Trường Lưu còn mở ra cơ hội phát triển du lịch văn hóa gắn với tham quan di tích, tìm hiểu dòng họ và khám phá kho tàng tri thức của người Việt qua nhiều thế kỷ.