Lăng mộ đặc biệt của một vị vua triều Nguyễn: Hoàn thành trong chưa đầy 10 tháng, kiến trúc khác biệt giữa thiên nhiên

Giữa hệ thống lăng tẩm nổi tiếng của triều Nguyễn tại Huế, có một công trình mang vẻ đẹp riêng khi không được bao bọc bởi những bức tường thành kiên cố mà hòa mình vào cảnh quan thiên nhiên. Những triền đồi, cánh đồng và vườn cây xanh mát trở thành một phần của không gian kiến trúc, tạo nên vẻ thanh bình, khác biệt với nhiều lăng mộ hoàng gia. Đó là lăng vua Thiệu Trị, còn gọi là Xương Lăng, nơi an nghỉ của vị hoàng đế thứ ba triều Nguyễn, tọa lạc tại khu vực Cư Chánh, Thủy Xuân, thành phố Huế.

Không chỉ gây ấn tượng bởi cách bố trí kiến trúc, Xương Lăng còn gắn với câu chuyện về di nguyện của vua Thiệu Trị trước lúc qua đời. Thay vì mong muốn xây dựng một lăng mộ đồ sộ, nhà vua căn dặn người kế vị lựa chọn địa điểm gần kinh thành, xây dựng giản dị để tránh hao tổn tiền của và sức dân. Chính lời căn dặn ấy đã góp phần định hình nên một công trình lăng tẩm mang vẻ đẹp trang nghiêm nhưng không quá cầu kỳ, tồn tại giữa thiên nhiên xứ Huế suốt gần hai thế kỷ.

Lăng mộ được xây dựng từ di nguyện của một vị vua

Vua Thiệu Trị, tên húy Nguyễn Phúc Miên Tông, sinh năm 1807, là con trai trưởng của vua Minh Mạng. Ông lên ngôi năm 1841 và trị vì đến năm 1847. Do thời gian tại vị không dài và qua đời khi chưa chuẩn bị nơi an nghỉ cho mình, nhà vua đã để lại lời căn dặn cho con trai là vua Tự Đức về việc xây dựng lăng mộ. Theo các tư liệu lịch sử, Thiệu Trị mong muốn công trình được đặt gần kinh thành, có quy mô phù hợp và hạn chế việc huy động nhân lực, vật lực, qua đó giảm bớt gánh nặng đối với người dân.

Sau khi kế vị, vua Tự Đức cho tìm kiếm địa điểm xây dựng lăng và lựa chọn khu vực đồi núi thấp thuộc làng Cư Chánh, phía nam sông Hương. Vùng đất này có địa hình tương đối thuận lợi, được bao quanh bởi những triền đồi và không gian ruộng vườn, phù hợp với yêu cầu xây dựng một khu lăng vừa bảo đảm yếu tố phong thủy, vừa gần gũi thiên nhiên. Ngọn núi được lựa chọn sau đó mang tên Thuận Đạo, trở thành điểm tựa cảnh quan cho toàn bộ công trình.

Xương Lăng được khởi công ngày 11/2/1848 và các hạng mục chính hoàn thành chỉ sau vài tháng thi công. Đến tháng 6 cùng năm, vua Tự Đức trực tiếp đến kiểm tra trước khi tổ chức an táng vua Thiệu Trị. Quá trình xây dựng và hoàn thiện cơ bản diễn ra trong chưa đầy 10 tháng, được xem là tương đối nhanh so với nhiều công trình lăng tẩm khác của triều Nguyễn. Một số hạng mục tiếp tục được bổ sung sau đó, trong đó có bia đá ghi lại công đức nhà vua với bài văn do chính vua Tự Đức biên soạn.

Dù thời gian thi công không kéo dài, lăng Thiệu Trị vẫn đáp ứng những yêu cầu về kiến trúc và nghi lễ của hoàng gia. Đáng chú ý, tinh thần tiết chế trong xây dựng không khiến công trình mất đi vẻ trang nghiêm mà ngược lại, tạo nên nét đặc trưng riêng, thể hiện qua cách lựa chọn địa thế, bố trí các hạng mục và tận dụng cảnh quan tự nhiên.

Điểm khác biệt nổi bật của lăng vua Thiệu Trị là không có hệ thống tường thành bao quanh toàn bộ khu lăng. Thay vì sử dụng những bức tường xây dựng để phân định không gian, công trình tận dụng các triền đồi, ruộng đồng và vườn cây làm ranh giới cảnh quan, tạo cảm giác rộng mở nhưng vẫn giữ được sự trang nghiêm cần có. Trên diện tích hơn 29,5ha, các hạng mục kiến trúc được sắp đặt hài hòa với địa hình, trong đó lăng quay về hướng Tây Bắc, một đặc điểm đáng chú ý trong hệ thống lăng tẩm các vua Nguyễn.

Về tổng thể, Xương Lăng được đánh giá là sự kết hợp giữa hai phong cách kiến trúc của lăng Gia Long và lăng Minh Mạng. Nếu lăng Gia Long nổi bật bởi sự gắn kết với thiên nhiên, còn lăng Minh Mạng chú trọng bố cục cân xứng, thì lăng Thiệu Trị dung hòa cả hai yếu tố để tạo nên không gian vừa có trật tự kiến trúc, vừa mềm mại theo địa hình. Toàn bộ công trình được chia thành hai khu vực chính là khu Lăng và khu Tẩm, bố trí gần như song song và cách nhau khoảng 100m.

Khu Lăng là nơi đặt mộ phần nhà vua, với các hạng mục được sắp xếp theo trục từ ngoài vào trong. Qua hồ nước, bình phong và nghi môn là sân Bái Đình, nơi có hai hàng tượng đá quan văn, quan võ, voi và ngựa được bố trí trang nghiêm. Những pho tượng không chỉ thể hiện nghi thức cung đình mà còn phản ánh nghệ thuật điêu khắc đá dưới triều Nguyễn vào thế kỷ XIX. Tiếp nối không gian này là Bi Đình, nơi đặt bia đá ghi công đức vua Thiệu Trị, cùng lầu Đức Hinh và khu Bửu Thành, nơi an táng nhà vua.

Ở phía bên trái, khu Tẩm đảm nhiệm chức năng thờ tự, với trung tâm là điện Biểu Đức, nơi thờ bài vị vua Thiệu Trị và hoàng hậu Từ Dũ. Công trình gây chú ý bởi hệ thống kiến trúc gỗ được chế tác công phu, đặc biệt là các ô trang trí chạm khắc thơ văn mang giá trị nghệ thuật và văn học. Cùng với những công trình phụ trợ, điện Biểu Đức tạo nên không gian thờ tự trang nghiêm, góp phần hoàn thiện tổng thể kiến trúc của Xương Lăng.

Sự kết hợp giữa hai khu vực này tạo nên một bố cục có tính liên kết nhưng không quá khép kín. Những công trình bằng đá, gỗ và gạch nằm xen giữa hồ nước, cây xanh và các triền đồi, khiến ranh giới giữa kiến trúc nhân tạo và thiên nhiên trở nên mềm mại. Đây cũng là yếu tố làm nên vẻ đẹp riêng của lăng Thiệu Trị, nơi sự uy nghiêm của kiến trúc hoàng gia được thể hiện thông qua tính cân đối và hài hòa thay vì quy mô đồ sộ.

Vẻ đẹp trầm mặc giữa những triền đồi xứ Huế

Không gian thiên nhiên là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên sức hấp dẫn của lăng vua Thiệu Trị. Phía trước khu lăng là những khoảng đất bằng phẳng, ruộng đồng và vườn cây, trong khi phía xa là các ngọn đồi nối tiếp nhau, tạo thành nhiều lớp cảnh quan. Theo quan niệm phong thủy truyền thống, những địa danh như đồi Vọng Cảnh, núi Ngọc Trản cùng hệ thống đồi núi xung quanh góp phần tạo nên thế đất hài hòa cho khu lăng, đồng thời mang lại cảm giác yên tĩnh, gần gũi với thiên nhiên.

Trải qua hơn 170 năm tồn tại, Xương Lăng đã chịu nhiều tác động của thời gian và điều kiện khí hậu, khiến một số hạng mục kiến trúc xuống cấp. Trước thực trạng đó, công tác bảo tồn và tu bổ di tích được triển khai qua nhiều giai đoạn nhằm phục hồi các công trình quan trọng, đồng thời gìn giữ cảnh quan đặc trưng. Từ năm 2008, nhiều hoạt động trùng tu đã được thực hiện; trong đó, dự án khởi công cuối năm 2024 với kinh phí hơn 65 tỷ đồng tập trung vào các hạng mục như lầu Đức Hinh, Bi Đình, sân vườn và hệ thống hạ tầng kỹ thuật.

Việc bảo tồn Xương Lăng không chỉ hướng đến phục hồi những công trình kiến trúc đã xuống cấp mà còn đặt ra yêu cầu gìn giữ sự hài hòa giữa di tích và môi trường xung quanh. Bởi khác với những lăng tẩm được giới hạn bằng tường thành, cảnh quan tự nhiên tại đây giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành giá trị thẩm mỹ và bản sắc của toàn bộ khu lăng.

Ngày nay, lăng vua Thiệu Trị là một trong những điểm đến lịch sử, văn hóa dành cho du khách muốn tìm hiểu về triều Nguyễn và nghệ thuật kiến trúc lăng tẩm tại Huế. Không gây ấn tượng bằng sự cầu kỳ hay những công trình đồ sộ, Xương Lăng mang vẻ đẹp trầm mặc từ những mái điện cổ, tượng đá, hồ nước và các triền đồi xanh mát. Sự kết hợp ấy khiến hành trình tham quan không chỉ là dịp tìm hiểu về một vị hoàng đế mà còn là cơ hội cảm nhận cách người xưa đưa thiên nhiên vào kiến trúc cung đình.

Sau gần hai thế kỷ, lăng vua Thiệu Trị vẫn lưu giữ dấu ấn về di nguyện của vị hoàng đế thứ ba triều Nguyễn. Giữa không gian yên bình của núi đồi và ruộng vườn xứ Huế, công trình cho thấy sự trang nghiêm của một lăng mộ hoàng gia không nhất thiết đến từ những bức tường thành kiên cố hay quy mô xây dựng lớn, mà còn có thể được tạo nên từ chính sự tiết chế và hài hòa với thiên nhiên.