Loạt thay đổi đáng chú ý trong Dự thảo Luật Chứng khoán, từ ETF đến “sandbox”

Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) vừa công bố những nội dung chính của Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán. Theo lộ trình dự kiến, luật sẽ có hiệu lực từ tháng 3/2027, riêng nhóm quy định liên quan đến công nghệ mới dự kiến áp dụng từ tháng 3/2028.

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất nằm ở khung pháp lý dành cho quỹ ETF. Dự thảo đề xuất mở rộng định nghĩa ETF tại khoản 42 Điều 4, theo hướng quỹ có thể được nhận và hoán đổi bằng các loại tài sản khác ngoài rổ chỉ số, theo hướng dẫn của Chính phủ.

Nếu được thông qua, thay đổi này có thể mở rộng không gian phát triển sản phẩm ETF tại Việt Nam, trong đó có những mô hình như ETF hợp đồng tương lai hoặc ETF vàng vốn đã phổ biến tại một số thị trường quốc tế. Đây là bước thay đổi đáng kể so với cơ chế hiện hành vốn gắn chặt hoạt động góp vốn của ETF với danh mục chứng khoán của chỉ số tham chiếu.

Dự thảo đồng thời đề xuất bỏ giới hạn 10% tổng tài sản quỹ đối với các mã chứng khoán thuộc danh mục cơ cấu của chỉ số tham chiếu. Quy định này nếu được áp dụng sẽ tháo gỡ một điểm nghẽn từng khiến ETF gặp khó khi quy mô tài sản tăng nhanh nhưng một số cổ phiếu trong chỉ số có quy mô niêm yết tương đối nhỏ.

Trước đây, khi một cổ phiếu trong chỉ số chiếm tỷ trọng lớn nhưng tài sản ETF tăng mạnh, quỹ có thể phải bán bớt cổ phiếu hoặc hạn chế nhận thêm vốn để không vượt trần 10%. Việc gỡ giới hạn này vì vậy có thể giúp ETF bám sát chỉ số linh hoạt hơn, đồng thời giảm một số hạn chế trong quá trình huy động và phân bổ vốn.

Đáng chú ý, thay đổi này có thể tác động tới dòng vốn ngoại thông qua kênh ETF. Theo nội dung được công bố, nhà đầu tư nước ngoài đang sở hữu khoảng 85% lượng chứng chỉ quỹ ETF lưu hành tại Việt Nam tính đến cuối năm 2025. Vì vậy, việc nới không gian hoạt động của ETF không chỉ là câu chuyện sản phẩm mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng vận hành của một kênh vốn ngoại trên thị trường.

Cùng với ETF, Dự thảo cũng đưa ra hướng số hóa sâu hơn quan hệ giữa nhà đầu tư và công ty chứng khoán. Cụ thể, yêu cầu bắt buộc hợp đồng phải được ký dưới dạng văn bản giấy được đề xuất bãi bỏ, mở đường cho việc xác lập hợp đồng bằng phương thức điện tử.

Nếu được thông qua, nhà đầu tư có thể thực hiện nhiều thủ tục trực tuyến thay vì phải xử lý hồ sơ giấy. Các phương thức xác thực điện tử như sinh trắc học hoặc OTP có thể được sử dụng tương tự cách ngành ngân hàng đang triển khai, qua đó giảm chi phí lưu trữ và xử lý hồ sơ cho các công ty chứng khoán.

Tuy nhiên, hướng nới lỏng về thủ tục lại đi cùng yêu cầu cao hơn đối với nhân sự quản lý. Trong khi một số điều kiện và hồ sơ cấp phép đối với công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ và tổ chức lưu ký được đề xuất đơn giản hóa, tiêu chuẩn đối với người đứng đầu các tổ chức này lại được nâng lên, với yêu cầu về trình độ chuyên môn tương đương cấp Tổng giám đốc.

Cách tiếp cận này cho thấy Dự thảo không chỉ tập trung vào việc giảm thủ tục mà còn đặt trọng tâm vào chất lượng quản trị. Khi hoạt động được số hóa và danh mục dịch vụ mở rộng, trách nhiệm và năng lực của đội ngũ điều hành trở thành yếu tố quan trọng hơn trong việc kiểm soát rủi ro.

Ở cấp độ hoạt động, Dự thảo cũng đề xuất làm rõ và mở rộng danh mục dịch vụ mà công ty chứng khoán được cung cấp, trong đó bổ sung các hoạt động như đại lý phân phối, đại diện người sở hữu trái phiếu và quản lý tài sản bảo đảm. Những thay đổi này có thể mở rộng phạm vi kinh doanh của công ty chứng khoán khi khung pháp lý mới được áp dụng.

Đối với người hành nghề chứng khoán, chính sách được thiết kế theo hai hướng song song. Thủ tục cấp lại chứng chỉ hành nghề được đề xuất đơn giản hóa, nhưng yêu cầu về cập nhật kiến thức lại được siết chặt thông qua các chương trình tập huấn định kỳ hàng năm.

Một điểm khác cũng được đề xuất là mở rộng đối tượng được thực hiện chức năng ngân hàng giám sát đối với quỹ đại chúng, theo hướng cho phép cả chi nhánh ngân hàng nước ngoài tham gia. Nếu được quy định cụ thể, thay đổi này sẽ mở rộng phạm vi tổ chức có thể cung cấp dịch vụ giám sát cho các quỹ trên thị trường.

Đáng chú ý nhất về dài hạn là lần đầu tiên Dự thảo đưa cơ chế thử nghiệm có kiểm soát - sandbox vào lĩnh vực chứng khoán. Theo đề xuất, doanh nghiệp có thể được phép thử nghiệm công nghệ, sản phẩm, dịch vụ hoặc mô hình kinh doanh mới trong phạm vi giới hạn về quy mô, đối tượng và thời gian, dưới sự giám sát của cơ quan quản lý.

Điểm quan trọng của sandbox nằm ở chỗ công nghệ và mô hình mới không phải chờ một khung pháp lý hoàn chỉnh mới được thử nghiệm. Cơ quan quản lý có thể kiểm soát quá trình thử nghiệm trong phạm vi xác định, từ đó đánh giá rủi ro và hiệu quả trước khi xem xét khả năng áp dụng rộng hơn.

Do đây là cơ chế mới và chưa có nhiều tiền lệ trong lĩnh vực chứng khoán, thời điểm áp dụng nhóm quy định này được dự kiến lùi thêm một năm, đến tháng 3/2028, trong khi các quy định khác của luật dự kiến có hiệu lực từ tháng 3/2027.

Nhìn tổng thể, Dự thảo đang đi theo ba hướng chính: mở rộng không gian cho sản phẩm và dòng vốn, số hóa hoạt động thị trường và tạo cơ chế thử nghiệm cho công nghệ mới. Song song với đó là yêu cầu nâng chuẩn quản trị và cập nhật kiến thức đối với những chủ thể trực tiếp vận hành thị trường.

Nếu được thông qua, những thay đổi này sẽ không tạo ra tác động đồng thời ngay tại thời điểm luật có hiệu lực. ETF và cơ chế hợp đồng điện tử có thể tác động sớm hơn tới cách thị trường vận hành, trong khi sandbox công nghệ sẽ cần thêm thời gian để hình thành khuôn khổ thử nghiệm và đánh giá hiệu quả.

Vì vậy, điểm đáng chú ý của lần sửa đổi này không chỉ nằm ở việc thêm hay bớt một quy định, mà ở việc khung pháp lý đang được thiết kế để thị trường chứng khoán có thêm sản phẩm, thêm kênh vốn và thêm không gian cho công nghệ, nhưng đi cùng yêu cầu cao hơn về quản trị và kiểm soát rủi ro.