‘Chảy máu’ khoáng sản: Nghệ An kích hoạt cơ chế giám sát chủ động

Nhức nhối nạn ‘vượt rào’ khai khoáng tại Nghệ An

Nghệ An là địa phương có diện tích tự nhiên lớn, địa hình trải rộng từ miền núi, trung du đến đồng bằng ven biển, với nguồn tài nguyên khoáng sản phong phú. Trong đó có nhiều loại khoáng sản có giá trị kinh tế như đá hoa trắng, quặng thiếc, vàng, đá quý cùng các loại vật liệu xây dựng thông thường như đất, cát, sỏi, đá.

Hoạt động khai thác khoáng sản những năm qua đã đóng góp vào phát triển công nghiệp, cung ứng nguyên liệu cho sản xuất, xây dựng và tạo nguồn thu ngân sách địa phương. Tuy nhiên, quá trình khai thác cũng phát sinh nhiều vi phạm liên quan đến ranh giới mỏ, công suất, sử dụng đất, kê khai sản lượng và thực hiện nghĩa vụ tài chính.

Những tồn tại này được thể hiện qua kết quả thanh tra vừa được Thanh tra Chính phủ công bố tại Thông báo số 3958/TB-TTCP.

Theo đó, trong số 7 tổ chức khai thác khoáng sản tại Nghệ An theo giấy phép do Bộ Nông nghiệp và Môi trường cấp, có 6 tổ chức được xác định có tổng cộng 33 hành vi vi phạm pháp luật về khoáng sản, đất đai, thuế tài nguyên và phí bảo vệ môi trường. Ngoài ra, 2 tổ chức khác có vi phạm liên quan đến hoạt động đo đạc và bản đồ.

Trong số các trường hợp được nêu, Công ty CP Phương Huy Stone bị xác định khai thác khoảng 29.472 m³ đá hoa trắng ngoài ranh giới khu vực được cấp phép. Riêng năm 2024, doanh nghiệp còn khai thác đá hoa làm bột carbonat canxi vượt công suất 16,4%, tương ứng sản lượng vượt 49.956 tấn.

Đối với Công ty CP Xi măng Tân Thắng, Thanh tra Chính phủ chỉ ra hành vi chiếm 41.089 m² đất do cơ quan, tổ chức nhà nước quản lý để phục vụ khai thác khoáng sản trong giai đoạn từ ngày 20/3/2020 đến 9/6/2021. Doanh nghiệp còn có các vi phạm liên quan đến thủ tục sử dụng đất, quy trình khai thác, thiết kế mỏ, thống kê sản lượng và lắp đặt trạm cân.

Công ty CP Xi măng Sông Lam 2 bị nêu vi phạm về sử dụng đất khi chưa hoàn tất thủ tục, khai thác không đúng quy trình, kỹ thuật thiết kế mỏ và bổ nhiệm giám đốc điều hành mỏ không đáp ứng tiêu chuẩn.

Trong khi đó, Công ty Xi măng Nghi Sơn có hành vi khai thác khoáng sản không có thiết kế mỏ theo quy định, cùng những vi phạm về quy trình khai thác và thống kê sản lượng.

Ở nhóm vi phạm liên quan đến nghĩa vụ tài chính, Công ty CP Tập đoàn HC Sơn Nam bị xác định kê khai sai sản lượng tính thuế tài nguyên, sản lượng tính phí bảo vệ môi trường và sử dụng đất khai thác khi chưa hoàn tất thủ tục. Doanh nghiệp còn có những tồn tại liên quan đến thống kê sản lượng và lắp đặt trạm cân.

Trong quá trình thanh tra, HC Sơn Nam đã kê khai, nộp bổ sung 1,611 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước.

Tương tự, Công ty Khai thác đá vôi Yabashi Việt Nam đã kê khai và nộp bổ sung 1,745 tỷ đồng tiền thuế tài nguyên của các năm 2023 và 2024 do kê khai sai giá tính thuế.

Những vi phạm được chỉ ra cho thấy yêu cầu tăng cường kiểm soát hoạt động khai thác khoáng sản, đặc biệt đối với sản lượng thực tế, phạm vi khai thác, sử dụng đất và việc thực hiện nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp.

Nghệ An tăng cường giám sát sản lượng, kết nối dữ liệu khai thác

Sau khi xác định các vi phạm, Thanh tra Chính phủ kiến nghị UBND tỉnh Nghệ An chỉ đạo cơ quan chức năng làm rõ tính chất, mức độ, hậu quả và trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan; đồng thời xử lý sai phạm, yêu cầu khắc phục hậu quả và hoàn thiện hồ sơ pháp lý, kỹ thuật mỏ theo quy định.

Cơ quan thuế cũng được yêu cầu rà soát, truy thu đầy đủ những khoản thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường còn thiếu và tiền chậm nộp. Trường hợp phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự gây thiệt hại tiền, tài sản của Nhà nước, hồ sơ phải được chuyển đến cơ quan điều tra để xem xét, xử lý.

Bên cạnh việc xử lý các sai phạm đã được phát hiện, Nghệ An đang triển khai những biện pháp tăng cường quản lý hoạt động khai thác khoáng sản, trong đó tập trung vào ứng dụng công nghệ và kết nối dữ liệu phục vụ giám sát.

Theo các văn bản chỉ đạo của UBND tỉnh, tổ chức, cá nhân hoạt động khoáng sản trên địa bàn phải thực hiện lắp đặt, vận hành trạm cân, thiết bị đo, camera giám sát và thiết bị định vị phương tiện khai thác, vận chuyển theo yêu cầu.

Dữ liệu từ các thiết bị này phải được kết nối với Thuế tỉnh Nghệ An, Công an tỉnh, Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng UBND xã, phường nơi có hoạt động khai thác khoáng sản.

Việc kết nối dữ liệu nhằm hỗ trợ các cơ quan chức năng theo dõi hoạt động khai thác, đối chiếu sản lượng và kiểm tra việc thực hiện nghĩa vụ tài chính. Đây cũng là cơ sở để phát hiện những dấu hiệu bất thường trong quá trình khai thác, vận chuyển khoáng sản.

Cùng với yêu cầu về thiết bị giám sát, các doanh nghiệp phải khai thác đúng giấy phép, ranh giới, công suất, thiết kế và thời gian được phép hoạt động; kê khai trung thực sản lượng, giá bán, doanh thu và thực hiện đầy đủ quy định về hóa đơn, chứng từ.

Các nghĩa vụ liên quan đến đất đai, bảo vệ môi trường, an toàn lao động và cải tạo, phục hồi môi trường sau khai thác cũng phải được thực hiện theo quy định.

Đặc biệt, những tổ chức, cá nhân không thực hiện lắp đặt, kết nối dữ liệu hoặc làm gián đoạn hoạt động truyền dữ liệu sẽ bị cơ quan có thẩm quyền xem xét, áp dụng biện pháp xử lý theo quy định.

So với phương thức quản lý chủ yếu dựa vào hồ sơ cấp phép và các đợt kiểm tra định kỳ hoặc đột xuất, việc tăng cường giám sát thông qua dữ liệu từ hoạt động khai thác có thể hỗ trợ cơ quan chức năng theo dõi thường xuyên hơn, đồng thời phục vụ đối chiếu thông tin khi phát sinh dấu hiệu vi phạm.

Có thể thấy, bên cạnh việc tiền kiểm và hậu kiểm, Nghệ An kích hoạt thêm cơ chế giám sát chủ động sẽ giúp hoạt động khai thác khoáng sản trở nên minh bạch hơn. Doanh nghiệp chân chính sẽ không còn e ngại sự cạnh tranh không lành mạnh, nguồn tài nguyên khoáng sản sẽ không còn bị ‘chảy máu', ngân sách Nhà nước không bị thất thu.