Chế biến, chế tạo Nghệ An trên hành trình 'xanh hóa': Thách thức và kỳ vọng

Kém lạc quan hơn, không ít cơ sở chế biến, chế tạo ở Nghệ An còn gặp vướng mắc tồn tại nhiều năm về hạ tầng chưa đồng bộ, thiếu mặt bằng sạch hay những thủ tục pháp lý liên quan. Chưa kể, những rào cản về vốn, nguồn nhân lực, thiết bị công nghệ khiến các cơ sở gặp nhiều khó khăn trong việc chuyển đổi xanh.

Lát cắt từ ‘công xưởng’ đá Tam Hợp

Điển hình là xã Tam Hợp, một trong những địa bàn tập trung hoạt động chế biến đá của Nghệ An, với hơn 100 cơ sở sản xuất, kinh doanh và chế biến đá đang hoạt động. Các cơ sở này tạo việc làm cho nhiều lao động, đóng góp vào nguồn thu ngân sách và phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Tuy nhiên, phần lớn cơ sở có quy mô nhỏ lẻ, thiết bị công nghệ lạc hậu, tiêu tốn nhiều tài nguyên và chưa bảo đảm các yêu cầu về môi trường. Đây cũng là những hạn chế ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng tiêu chí xanh và nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm.

Ghi nhận tại một khu chế biến đá ở xã Tam Hợp vào trung tuần tháng 10 cho thấy, nhiều cơ sở cưa xẻ, chế tác đá tự nhiên hoạt động trên mặt bằng chật hẹp. Khu vực sản xuất, tập kết vật liệu và bể lắng chất thải bố trí đan xen, thiếu đồng bộ.

Hạ tầng khu chế biến còn nhiều hạn chế, đường giao thông nhỏ hẹp, bụi phát sinh trong quá trình sản xuất ảnh hưởng đến đời sống dân cư. Đáng nói, dù tập trung hàng chục cơ sở chế biến đá, khu vực này vẫn chưa có hệ thống xử lý nước thải tập trung.

“Các cơ sở chế biến đá nằm sát khu dân cư, chỉ cách vài chục mét, khiến người dân phải chịu cảnh bụi bặm, tiếng ồn suốt ngày đêm. Lo ngại nhất là không có hệ thống xử lý chất thải tập trung. Chúng tôi mong chính quyền sớm có giải pháp chấn chỉnh, bảo vệ môi trường và sức khỏe người dân”, một người dân địa phương chia sẻ.

Trong khi đó, một số chủ cơ sở chế biến đá thừa nhận những tác động đến môi trường trong quá trình sản xuất, song cho rằng việc khắc phục gặp khó do thiếu mặt bằng và vướng mắc trong hoàn thiện thủ tục pháp lý. Các cơ sở mong muốn được tháo gỡ để ổn định hoạt động, từng bước đầu tư hạ tầng và thiết bị phù hợp.

Trao đổi về vấn đề này, ông Vũ Ngọc Lâm, Trưởng phòng Kinh tế xã Tam Hợp, cho biết quy hoạch khu vực chưa đáp ứng yêu cầu khiến nhiều cơ sở thiếu bể lắng, kho bãi tập kết vật liệu, ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất và bảo vệ môi trường.

Để tháo gỡ, xã Tam Hợp đã đưa vào quy hoạch sử dụng đất phương án mở rộng thêm khoảng 10 ha cho khu chế biến đá, tạo điều kiện để các đơn vị mở rộng sản xuất, hoàn thiện hạ tầng và đáp ứng các quy định về môi trường.

“Trước đây, UBND huyện Quỳ Hợp (cũ) đã nhiều lần báo cáo, xin ý kiến cấp tỉnh nhưng việc xử lý vẫn chưa dứt điểm. Sau khi quy hoạch được phê duyệt, xã sẽ hướng dẫn các cơ sở hoàn thiện thủ tục thuê đất, đồng thời báo cáo tỉnh để xử lý các trường hợp xây dựng trước nhưng chưa có hồ sơ hợp lệ”, ông Lâm thông tin.

Chuyển đổi xanh ngành chế biến, chế tạo Nghệ An: Bài toán vốn và công nghệ

Từ thực tế tại Tam Hợp có thể thấy, quá trình xanh hóa các cơ sở chế biến, chế tạo quy mô nhỏ không chỉ phụ thuộc vào nhận thức của doanh nghiệp mà còn gắn với khả năng hoàn thiện hạ tầng, xử lý những tồn tại về môi trường và tiếp cận nguồn lực đầu tư.

Nhiều cơ sở vẫn ưu tiên duy trì sản xuất, tối ưu chi phí trong khi nguồn lực tài chính hạn chế, khó đầu tư đồng bộ hệ thống xử lý chất thải, thiết bị công nghệ hay các giải pháp tiết kiệm năng lượng.

Theo báo cáo tình hình kinh tế - xã hội tỉnh Nghệ An quý III/2026, vốn và tài chính tiếp tục là những yếu tố ảnh hưởng đến khả năng mở rộng quy mô, đổi mới công nghệ và chuyển đổi xanh của doanh nghiệp ngành chế biến, chế tạo.

Kết quả khảo sát cho thấy 37,37% doanh nghiệp phản ánh lãi suất vay vốn cao, 26,32% gặp khó khăn về tài chính và 5,26% gặp trở ngại do không có khả năng tiếp cận các nguồn vốn vay. Những hạn chế này ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh cũng như việc đầu tư thiết bị, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải.

Dù vậy, một số doanh nghiệp trên địa bàn đã chủ động chuyển đổi xanh nhằm đáp ứng yêu cầu của thị trường, đặc biệt là các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe từ đối tác quốc tế.

Công ty CP Vilaconic, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu các sản phẩm nhựa PVC, nhựa nano, than tre cùng một số vật liệu khác, là một trong những đơn vị theo đuổi định hướng này.

Theo đại diện doanh nghiệp, Vilaconic đã đầu tư xây dựng nhà máy theo hướng đồng bộ, thân thiện với môi trường, ứng dụng dây chuyền sản xuất và thiết bị công nghệ hiện đại, kết hợp sử dụng điện mặt trời áp mái và các giải pháp tiết kiệm năng lượng.

“Áp lực chuyển đổi xanh hiện nay chủ yếu đến từ thị trường quốc tế. Các đối tác nước ngoài ngày càng yêu cầu nghiêm ngặt về tiêu chí môi trường, xã hội và quản trị. Đáp ứng được các tiêu chuẩn này, doanh nghiệp sẽ có lợi thế trong tiếp cận thị trường, nâng cao giá trị thương hiệu và vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu”, đại diện Vilaconic chia sẻ.

Tuy nhiên, để quá trình chuyển đổi xanh được triển khai rộng hơn, đặc biệt tại các cơ sở sản xuất nhỏ và vừa, nhiều ý kiến cho rằng cần có sự đồng hành từ chính quyền trong tháo gỡ vướng mắc về quy hoạch, mặt bằng, thủ tục pháp lý và khả năng tiếp cận vốn.

Về phía địa phương, Nghệ An đang tăng cường phổ biến thông tin, hoàn thiện chính sách hỗ trợ, phát triển các chương trình tín dụng xanh và kết nối doanh nghiệp với các tổ chức tư vấn, chuyên gia trong lĩnh vực chuyển đổi xanh.

Tỉnh cũng định hướng ưu tiên phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, thúc đẩy chuyển đổi năng lượng sạch và khuyến khích doanh nghiệp đổi mới công nghệ nhằm sử dụng hiệu quả tài nguyên, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải khí nhà kính.