Việt Nam có ngôi làng ở độ cao hơn 1.000m: Những mái nhà phủ rêu hàng chục năm, ruộng bậc thang đẹp như tranh

Ẩn mình dưới chân dãy Tây Côn Lĩnh hùng vĩ, nơi có đỉnh núi cao hơn 2.400m được mệnh danh là “nóc nhà Đông Bắc”, có một bản làng nhỏ mang vẻ đẹp khác biệt với những mái nhà phủ kín rêu xanh, nằm xen giữa các thửa ruộng bậc thang uốn lượn theo sườn núi. Không có những công trình du lịch đồ sộ, nơi đây thu hút du khách bằng chính kiến trúc truyền thống, cảnh quan thiên nhiên và nhịp sống bình dị của đồng bào vùng cao.

Đó là thôn Xà Phìn, thuộc xã biên giới Thanh Thủy, tỉnh Tuyên Quang, trước đây nằm trên địa bàn tỉnh Hà Giang. Bản làng tọa lạc ở độ cao hơn 1.000m so với mực nước biển, quanh năm có khí hậu tương đối mát mẻ và thường xuyên xuất hiện sương mù. Chính điều kiện tự nhiên đặc trưng này đã tạo nên một nét kiến trúc hiếm gặp, khi những mái nhà lợp lá cọ dần được bao phủ bởi lớp rêu xanh qua nhiều năm, khiến Xà Phìn được du khách gọi bằng cái tên đầy hình ảnh: “làng nhà rêu”.

Ngôi làng có 11 mái nhà phủ rêu giữa núi rừng Tây Côn Lĩnh

Theo thông tin giới thiệu về địa phương, thôn Xà Phìn hiện có 54 hộ dân với khoảng 270 nhân khẩu, đều là đồng bào dân tộc Dao. Dù quy mô dân cư không lớn, bản làng vẫn lưu giữ được nhiều nét đặc trưng trong kiến trúc nhà ở và sinh hoạt truyền thống, nổi bật nhất là 11 ngôi nhà có mái phủ rêu xanh, tạo nên cảnh quan khác biệt so với nhiều bản làng vùng cao khác.

Điểm độc đáo của những ngôi nhà này nằm ở phần mái được lợp bằng nhiều lớp lá cọ xếp chồng lên nhau. Theo thời gian, dưới tác động của khí hậu ẩm, mưa và sương mù thường xuyên xuất hiện ở độ cao hơn 1.000m, rêu bắt đầu hình thành trên bề mặt mái sau khoảng 4–5 năm. Lớp thực vật này tiếp tục phát triển, dần phủ kín những mái cọ đã tồn tại qua nhiều mùa mưa nắng, tạo nên sắc xanh đặc trưng mà không cần bất kỳ sự sắp đặt nhân tạo nào.

Theo người dân địa phương, rêu thường phát triển mạnh trong khoảng từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau, khi thời tiết có độ ẩm cao và sương mù xuất hiện nhiều. Một số ngôi nhà có mái rêu hàng chục năm tuổi, trở thành hình ảnh gắn bó với đời sống của nhiều thế hệ người Dao. Nhìn từ xa, những mái nhà xanh thẫm nằm giữa núi rừng và ruộng bậc thang tạo nên khung cảnh cổ kính, khiến du khách có cảm giác như đang bước vào một ngôi làng trong truyện cổ.

Không chỉ mang giá trị thẩm mỹ, kiểu mái lợp lá cọ còn thể hiện kinh nghiệm thích nghi với điều kiện tự nhiên của cư dân vùng cao. Kết cấu mái dày góp phần hạn chế sức nóng vào mùa hè và giữ không gian bên trong ấm hơn trong những ngày đông lạnh giá. Qua nhiều thế hệ, cách làm nhà này không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt mà còn trở thành một phần bản sắc kiến trúc của cộng đồng người Dao tại Xà Phìn.

Chính sự kết hợp giữa kiến trúc truyền thống và quá trình phát triển tự nhiên của rêu đã tạo nên nét riêng cho bản làng. Những mái nhà không chỉ là nơi cư trú mà còn lưu giữ dấu ấn thời gian, phản ánh mối quan hệ gắn bó giữa con người với môi trường núi rừng Tây Côn Lĩnh.

Bên cạnh những mái nhà phủ rêu, thôn Xà Phìn còn gây ấn tượng với khoảng 28ha ruộng bậc thang trải dài trên các triền núi. Đây là thành quả lao động của nhiều thế hệ người Dao, được hình thành trong quá trình khai phá đất đai và thích nghi với địa hình dốc đặc trưng của vùng cao. Những thửa ruộng nối tiếp nhau theo đường cong của sườn núi không chỉ phục vụ sản xuất nông nghiệp mà còn tạo nên cảnh quan đặc sắc, góp phần thu hút du khách đến khám phá.

Người dân Xà Phìn chủ yếu gieo cấy một vụ lúa mỗi năm, vì vậy cảnh sắc ruộng bậc thang thay đổi rõ rệt theo từng mùa. Vào thời điểm lấy nước chuẩn bị gieo cấy, những thửa ruộng ngập nước phản chiếu bầu trời và các dãy núi xung quanh, tạo thành những mảng sáng đan xen giữa sắc xanh của rừng cây. Khi lúa bước vào giai đoạn sinh trưởng, cả sườn núi lại được bao phủ bởi màu xanh mướt, mang đến cảm giác yên bình và tràn đầy sức sống.

Đặc biệt, khoảng cuối tháng 9 đến đầu tháng 10, khi lúa bắt đầu chín vàng, Xà Phìn bước vào một trong những thời điểm đẹp nhất trong năm. Những thửa ruộng chuyển sang sắc vàng óng, nổi bật bên cạnh các mái nhà phủ rêu xanh và những dãy núi trùng điệp phía xa. Sự tương phản giữa màu vàng của lúa, màu xanh thẫm của mái rêu và sắc trắng của sương mù tạo nên bức tranh thiên nhiên giàu sức gợi, khiến nhiều du khách lựa chọn thời điểm này để tham quan, chụp ảnh và tìm hiểu đời sống của đồng bào địa phương.

Không chỉ có ruộng bậc thang, sinh kế của người Dao ở Xà Phìn còn gắn với hoạt động trồng chè Shan tuyết, thảo quả và chăn nuôi. Trong đó, chè Shan tuyết là một sản vật đặc trưng của vùng núi cao, với những cây chè có thể sinh trưởng qua nhiều thập kỷ, thậm chí hàng trăm năm trong điều kiện khí hậu mát mẻ. Những búp chè được thu hái và chế biến theo kinh nghiệm địa phương, góp phần tạo ra sản phẩm nông nghiệp mang bản sắc riêng.

Ngoài ra, người dân còn tận dụng điều kiện khí hậu và nguồn nước đầu nguồn để phát triển một số mô hình nuôi cá nước lạnh, trong đó có cá tầm. Việc kết hợp giữa trồng trọt, chăn nuôi và khai thác sản vật địa phương không chỉ giúp đa dạng hóa sinh kế mà còn tạo thêm những trải nghiệm hấp dẫn cho du khách khi đến với bản làng.

Gìn giữ văn hóa người Dao, phát triển du lịch cộng đồng

Không chỉ nổi bật bởi cảnh quan thiên nhiên và kiến trúc nhà ở, Xà Phìn còn là nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng người Dao Chàm. Những phong tục, nghi lễ, trang phục và hình thức sinh hoạt văn hóa được truyền qua nhiều thế hệ, góp phần tạo nên bản sắc riêng của bản làng giữa núi rừng Tây Bắc.

Trong đó, lễ Cấp sắc là một nghi lễ quan trọng trong đời sống tinh thần của người Dao, đánh dấu sự trưởng thành của người đàn ông và gắn với những lời răn dạy về đạo đức, trách nhiệm đối với gia đình, dòng họ và cộng đồng. Bên cạnh đó, các làn điệu Páo Dung, trang phục truyền thống và những phong tục trong sinh hoạt hằng ngày cũng là những giá trị văn hóa được người dân gìn giữ, đồng thời trở thành yếu tố hấp dẫn đối với du khách muốn tìm hiểu đời sống bản địa.

Tháng 10/2026, địa phương tổ chức Lễ hội “Mùa vàng – Làng nhà rêu” Xà Phìn, với nhiều hoạt động gắn với sản xuất và văn hóa truyền thống như thi gặt lúa, giã bánh dày, sao chè Shan tuyết, giới thiệu mâm cơm truyền thống và các sản vật địa phương. Những hoạt động này góp phần quảng bá hình ảnh bản làng, đồng thời tạo cơ hội để du khách trực tiếp tìm hiểu những nét sinh hoạt đặc trưng của đồng bào người Dao.

Những năm gần đây, từ một bản làng chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, Xà Phìn từng bước phát triển du lịch cộng đồng dựa trên lợi thế cảnh quan và văn hóa truyền thống. Một số hộ dân đã cải tạo nhà sàn, mở dịch vụ lưu trú, ăn uống và giới thiệu các sản phẩm địa phương, giúp du khách có thêm cơ hội trải nghiệm cuộc sống vùng cao. Việc phát triển du lịch theo hướng gắn với cộng đồng cũng tạo điều kiện để người dân có thêm nguồn thu nhập, đồng thời nâng cao ý thức bảo tồn những giá trị kiến trúc và văn hóa đang được gìn giữ.

Tuy nhiên, sức hấp dẫn của Xà Phìn không chỉ nằm ở những mái nhà rêu phong hay ruộng bậc thang mùa lúa chín, mà còn đến từ chính sự bình dị trong đời sống của người dân. Vì vậy, quá trình phát triển du lịch cần được thực hiện theo hướng hài hòa giữa khai thác cảnh quan, bảo vệ môi trường và gìn giữ kiến trúc truyền thống, tránh làm mất đi những nét đặc trưng vốn tạo nên bản sắc của bản làng.

Giữa núi rừng Tây Côn Lĩnh hùng vĩ, thôn Xà Phìn vẫn lưu giữ vẻ đẹp riêng với 11 mái nhà phủ rêu xanh, khoảng 28ha ruộng bậc thang và những giá trị văn hóa lâu đời của đồng bào Dao. Không chỉ là một điểm đến giàu tiềm năng du lịch sinh thái, ngôi làng còn cho thấy cách cộng đồng vùng cao gìn giữ kiến trúc truyền thống, thích nghi với thiên nhiên và từng bước phát triển sinh kế từ chính những giá trị bản địa.