Một ngôi làng ở Việt Nam vẫn giữ cách báo tin bằng tiếng kẻng, những ngôi nhà đất gần trăm tuổi nằm giữa đồi xanh

Giữa những triền đồi xanh của vùng Đông Bắc, có một ngôi làng mang vẻ đẹp mộc mạc với những nếp nhà trình tường bằng đất, mái ngói âm dương nhuốm màu thời gian và những con đường nhỏ len giữa vườn cây, ruộng nương. Không sở hữu những công trình kiến trúc đồ sộ, nơi đây thu hút sự chú ý bởi không gian làng quê còn lưu giữ nhiều dấu ấn truyền thống, khiến du khách có cảm giác như đang bước vào một miền cổ tích giữa núi rừng.

Đó là thôn Bắc Hoa, thuộc xã Tân Sơn, tỉnh Bắc Ninh, trước đây nằm trên địa bàn huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang. Ngôi làng từ lâu được biết đến là nơi sinh sống của đồng bào dân tộc Nùng, với những ngôi nhà trình tường cổ nằm rải rác bên các sườn đồi, xen giữa cảnh quan thiên nhiên đặc trưng của vùng cao. Sau khi hai tỉnh Bắc Giang và Bắc Ninh được sáp nhập, Bắc Hoa tiếp tục được định hướng phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng.

Ngôi làng có 17 ngôi nhà trình tường gần 100 năm tuổi

Điểm nổi bật nhất của làng cổ Bắc Hoa là hệ thống nhà trình tường bằng đất được xây dựng theo phương pháp truyền thống của đồng bào Nùng. Theo thông tin địa phương, ngôi làng hiện còn 17 ngôi nhà cổ, nhiều căn có tuổi đời gần 100 năm, tạo nên một quần thể kiến trúc mang dấu ấn riêng giữa vùng núi Đông Bắc.

Khác với những ngôi nhà xây bằng gạch, bê tông phổ biến hiện nay, nhà trình tường được hình thành bằng cách đầm nén đất trong khuôn để tạo nên những bức tường dày, chắc chắn. Phương pháp xây dựng này đòi hỏi nhiều công sức nhưng có ưu điểm phù hợp với điều kiện sinh hoạt ở vùng núi, giúp hạn chế sức nóng vào mùa hè và giữ không gian bên trong tương đối ấm áp khi mùa đông đến.

Phía trên những bức tường đất là hệ mái lợp ngói âm dương, loại ngói được sắp xếp xen kẽ để tạo thành những đường lượn đặc trưng. Qua nhiều thập kỷ, mái ngói dần sẫm màu dưới tác động của nắng mưa, trong khi những bức tường đất vẫn giữ sắc vàng nâu mộc mạc, tạo nên vẻ cổ kính cho toàn bộ ngôi làng.

Những ngôi nhà tại Bắc Hoa không nằm san sát mà phân bố rải rác theo địa hình sườn đồi, xen giữa vườn cây và các khoảng đất canh tác. Chính cách bố trí này khiến cảnh quan nơi đây có sự hài hòa giữa kiến trúc và thiên nhiên, đặc biệt vào mùa xuân khi hoa mận nở trắng hoặc những thời điểm cây cối chuyển màu theo mùa.

Hiện nay, khu vực làng cổ có hơn 100 nhân khẩu sinh sống. Dù cuộc sống đã có nhiều thay đổi, những ngôi nhà trình tường vẫn là nơi gắn bó với nhiều thế hệ cư dân, lưu giữ ký ức gia đình và những nét sinh hoạt truyền thống của cộng đồng người Nùng.

Đối với người dân Bắc Hoa, mỗi ngôi nhà không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn là một phần lịch sử của gia đình. Bởi vậy, việc bảo tồn những công trình cổ cần được đặt trong mối quan hệ với đời sống thực tế của cư dân, bảo đảm vừa gìn giữ kiến trúc truyền thống vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt ngày càng thay đổi.

Tiếng kẻng đặc biệt và những nét văn hóa của người Nùng

Không chỉ nổi bật với kiến trúc nhà ở, Bắc Hoa còn lưu giữ những quy ước sinh hoạt cộng đồng mang nét riêng của vùng cao. Một trong những chi tiết thú vị là việc sử dụng tiếng kẻng để truyền đạt thông tin chung đến các hộ dân trong thôn, thay cho những hình thức thông báo hiện đại.

Theo quy ước được người dân địa phương duy trì, ba tiếng kẻng là tín hiệu thông báo họp thôn, trong khi sáu tiếng kẻng được sử dụng khi có cuộc họp của các đoàn thể. Nếu tiếng kẻng vang lên liên hồi, đó là dấu hiệu cảnh báo tình huống khẩn cấp cần sự chú ý của cộng đồng.

Cách truyền tin tưởng chừng đơn giản này phản ánh sự gắn bó giữa các hộ dân trong làng, nơi những công việc chung vẫn được duy trì thông qua các quy ước tập thể. Trong không gian sinh hoạt của một cộng đồng nhỏ, tiếng kẻng không chỉ có chức năng thông báo mà còn trở thành một nét văn hóa gắn với đời sống thường ngày.

Bên cạnh đó, Bắc Hoa còn là nơi lưu giữ những phong tục và sinh hoạt văn hóa đặc trưng của người Nùng. Từ ngôn ngữ, trang phục đến các làn điệu dân ca, những giá trị truyền thống vẫn được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ, góp phần tạo nên bản sắc riêng của vùng đất Tân Sơn.

Đáng chú ý, địa phương đang hướng tới việc khôi phục và phát huy các hoạt động văn hóa như hội hát Sloong hao, phiên chợ xuân vùng cao và những hình thức sinh hoạt cộng đồng gắn với đời sống đồng bào dân tộc. Đây không chỉ là cơ hội để giới thiệu văn hóa bản địa đến du khách mà còn góp phần tạo môi trường để các thế hệ trẻ tiếp tục tiếp cận, gìn giữ những giá trị truyền thống.

Trong định hướng phát triển thời gian tới, xã Tân Sơn cũng đặt mục tiêu xây dựng hình ảnh văn hóa địa phương gắn với thông điệp “Người Tân Sơn thân thiện, nghĩa tình”, qua đó tạo dấu ấn riêng trong quá trình phát triển du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng.

Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, xã Tân Sơn mới được hình thành trên cơ sở sáp nhập hai xã Tân Sơn và Cấm Sơn trước đây, với diện tích tự nhiên khoảng 96km² và quy mô dân số khoảng 15.000 người. Nằm ở khu vực giáp ranh tỉnh Lạng Sơn, địa phương sở hữu cảnh quan núi đồi, hồ nước và những vùng sản xuất nông nghiệp đặc trưng, tạo điều kiện thuận lợi để phát triển các sản phẩm du lịch gắn với thiên nhiên và văn hóa bản địa.

Bên cạnh làng cổ Bắc Hoa, một trong những lợi thế nổi bật của khu vực là hồ Cấm Sơn, vùng hồ rộng lớn được bao quanh bởi những dãy núi và các khoảng rừng xanh. Mặt nước trải dài, kết hợp với cảnh quan đồi núi tạo nên không gian thích hợp cho các hoạt động tham quan, nghỉ dưỡng và trải nghiệm thiên nhiên.

Không chỉ có hồ nước, Tân Sơn còn sở hữu những vùng trồng cây ăn quả với nhiều sản phẩm đặc trưng như vải thiều chín muộn, mận và các loại cây có múi. Theo thông tin địa phương, diện tích cây có múi, táo và một số loại cây trồng khác đạt hơn 1.300ha, vừa đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nông nghiệp vừa mở ra tiềm năng tổ chức các hoạt động du lịch trải nghiệm tại vườn.

Sự kết hợp giữa làng cổ, hồ nước và vùng cây ăn quả giúp Tân Sơn có điều kiện xây dựng những hành trình khám phá đa dạng. Du khách có thể tìm hiểu kiến trúc nhà trình tường, trải nghiệm văn hóa người Nùng, tham quan hồ Cấm Sơn và khám phá hoạt động sản xuất nông nghiệp của cư dân địa phương.

Đối với Bắc Hoa, định hướng phát triển du lịch cộng đồng đang mở ra cơ hội tạo thêm sinh kế cho người dân, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức về giá trị của những ngôi nhà cổ. Tuy nhiên, việc khai thác du lịch cần được thực hiện thận trọng, nhất là đối với các công trình đã tồn tại gần một thế kỷ, nhằm tránh làm thay đổi kết cấu và không gian kiến trúc truyền thống.

Bên cạnh bảo tồn nhà ở, việc duy trì những phong tục, lễ hội và sinh hoạt văn hóa của người Nùng cũng có ý nghĩa quan trọng. Bởi sức hấp dẫn của một ngôi làng cổ không chỉ đến từ những bức tường đất hay mái ngói cũ mà còn nằm ở chính đời sống cộng đồng, nơi các giá trị truyền thống tiếp tục được gìn giữ trong sinh hoạt hằng ngày.

Giữa nhịp phát triển của du lịch vùng Đông Bắc, làng cổ Bắc Hoa vẫn mang vẻ đẹp riêng với 17 ngôi nhà trình tường gần 100 năm tuổi, những mái ngói âm dương và không gian núi đồi bình dị. Nếu được bảo tồn và khai thác phù hợp, những giá trị kiến trúc, văn hóa cùng cảnh quan tự nhiên có thể trở thành nền tảng để Bắc Hoa phát triển du lịch cộng đồng bền vững, đồng thời giữ được nét nguyên sơ vốn làm nên sức hút của ngôi làng.