Việt Nam có ngôi chùa Khmer độc đáo: Từng nằm dưới chân núi, Trải qua 9 đời trụ trì, lưu giữ bộ kinh cổ quý hiếm

Giữa vùng Bảy Núi của tỉnh An Giang, nơi cộng đồng người Khmer đã sinh sống qua nhiều thế hệ, có một ngôi chùa gây ấn tượng bởi những mái cong nhiều tầng, hoa văn chạm khắc tinh xảo và không gian văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc. Đặc biệt, ngôi chùa này còn lưu giữ kinh lá buông, loại thư tịch cổ quý hiếm gắn liền với truyền thống Phật giáo Nam tông Khmer.

Đó là chùa Soài So, tọa lạc tại xã Tri Tôn, tỉnh An Giang. Không chỉ là nơi sinh hoạt tôn giáo của đồng bào Khmer, ngôi chùa còn đóng vai trò quan trọng trong đời sống cộng đồng, tổ chức các lễ hội truyền thống và duy trì hoạt động dạy chữ Khmer cho thế hệ trẻ.

Trải qua nhiều biến động lịch sử, từng phải di dời do ảnh hưởng của chiến tranh, chùa Soài So ngày nay vẫn gìn giữ những giá trị kiến trúc, tín ngưỡng và văn hóa đặc trưng. Đây cũng là một trong những ngôi chùa Khmer của vùng Bảy Núi sớm được công nhận là di tích văn hóa.

Ngôi chùa Khmer trải qua 9 đời trụ trì giữa vùng Bảy Núi

Chùa Soài So nằm trên địa bàn xã Tri Tôn, tỉnh An Giang, thuộc vùng Bảy Núi, nơi nổi tiếng với cảnh quan núi non và những nét văn hóa đặc sắc của cộng đồng Khmer Nam Bộ.

Khác với nhiều ngôi chùa Bắc tông quen thuộc, chùa Soài So mang đậm dấu ấn Phật giáo Nam tông Khmer, thể hiện từ cách bố trí các công trình đến nghệ thuật trang trí và sinh hoạt tín ngưỡng.

Theo tư liệu về lịch sử ngôi chùa, trước năm 1975, chùa Soài So tọa lạc dưới chân núi Cô Tô, còn được gọi là Phụng Hoàng Sơn. Đây là một trong những ngọn núi nổi bật của vùng Thất Sơn, gắn bó với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân địa phương.

Tuy nhiên, do ảnh hưởng của chiến tranh, ngôi chùa không thể tiếp tục duy trì tại vị trí ban đầu. Công trình được di dời qua những địa điểm khác trước khi xây dựng lại tại khu vực hiện nay.

Hòa thượng Chau Ty, trụ trì chùa Soài So, Phó Pháp chủ Hội đồng Chứng minh Giáo hội Phật giáo Việt Nam, cho biết ngôi chùa được xây dựng lại vào năm 1980.

Theo Hòa thượng, vị trí chùa cũ nằm tại khu vực Suối Giàng dưới chân núi Cô Tô. Trong thời kỳ chiến tranh, do tình hình bom đạn, chùa phải di dời về chùa Prey Veng, sau đó mới được xây dựng lại.

Tính cả giai đoạn trước và sau khi di dời, chùa Soài So đã trải qua 9 đời trụ trì, gắn với quá trình duy trì hoạt động tôn giáo và gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng Khmer.

Một trong những công trình quan trọng nhất tại chùa là chính điện. Đối với Phật giáo Nam tông Khmer, đây là không gian linh thiêng, nơi các vị sư thực hiện những nghi lễ quan trọng, trong đó có lễ thọ giới và các hoạt động tu tập.

Bên cạnh chính điện, khuôn viên chùa còn có nhà tăng, nhà trai, sala, hàng rào và các tháp lưu giữ hài cốt người đã khuất.
Mỗi công trình đảm nhận một chức năng riêng, tạo nên một tổng thể kiến trúc phục vụ cả đời sống tu hành và sinh hoạt cộng đồng.

Trải qua thời gian, chùa Soài So không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà còn trở thành một địa chỉ văn hóa có ý nghĩa đối với người Khmer tại địa phương.

Điểm thu hút sự chú ý của du khách khi đến chùa Soài So là kiến trúc mang đậm phong cách Phật giáo Nam tông Khmer. Ngôi chùa nổi bật với hệ thống mái cong nhiều tầng, các chi tiết trang trí rực rỡ cùng những tượng Phật và hoa văn chạm khắc công phu.

Tương tự nhiều ngôi chùa Khmer ở Nam Bộ, bố cục của chùa Soài So gồm cổng chùa, chính điện, khu nhà dành cho các vị sư, không gian hội họp, giảng đường và tháp đựng cốt. Trong đó, chính điện là công trình thể hiện rõ nét nhất nghệ thuật kiến trúc truyền thống.

Theo cách thức xây dựng được giới thiệu tại chùa, chính điện có tỷ lệ kiến trúc đặc trưng, với chiều dài gấp khoảng hai lần chiều rộng, chiều cao tương ứng với chiều dài. Phần mái và thân công trình được bố trí cân đối, xung quanh có hành lang bao bọc.

Những tỷ lệ này góp phần tạo nên dáng vẻ thanh thoát nhưng vẫn trang nghiêm cho công trình. Phần mái được thiết kế nhiều tầng, các đầu mái uốn cong, kết hợp với hệ thống hoa văn và hình tượng trang trí mang ý nghĩa trong văn hóa, tín ngưỡng Khmer.

Bên trong chính điện, không gian thờ Phật được bài trí trang trọng. Các chi tiết chạm khắc, màu sắc và tượng thờ thể hiện nét đặc trưng của nghệ thuật Phật giáo Nam tông, tạo nên sự khác biệt so với kiến trúc của nhiều ngôi chùa khác tại Việt Nam.

Không chỉ có giá trị về kiến trúc, chùa Soài So còn được biết đến bởi việc lưu giữ kinh lá buông, một loại thư tịch cổ có ý nghĩa đặc biệt đối với cộng đồng Khmer.

Kinh lá buông được tạo ra bằng phương pháp ghi chép nội dung trên lá buông đã qua xử lý. Đây là hình thức lưu giữ tri thức, giáo lý và những giá trị văn hóa được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Tri thức và kỹ thuật viết chữ trên lá buông của người Khmer đã được ghi danh trong Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Vì vậy, việc lưu giữ những bộ kinh tại các ngôi chùa có ý nghĩa quan trọng đối với công tác bảo tồn di sản.

Đối với chùa Soài So, kinh lá buông không chỉ là hiện vật phục vụ sinh hoạt tôn giáo mà còn là một phần ký ức văn hóa, phản ánh truyền thống học tập, truyền dạy và gìn giữ chữ viết của người Khmer.

Theo ông Kim Som Ry Thi, người hỗ trợ công việc và phiên dịch cho Hòa thượng Chau Ty, chùa Soài So được cộng đồng Khmer biết đến bởi kiến trúc đặc sắc, vai trò của vị trụ trì và những hoạt động bảo tồn văn hóa dân tộc.

Một điểm nhấn khác trong khuôn viên chùa là cây sala, được giới thiệu với tên khoa học Couroupita guianensis, còn được gọi là cây đầu lân hoặc ngọc kỳ lân.

Loài cây này có hoa với hình dáng đặc biệt, thường được trồng trong không gian một số cơ sở Phật giáo. Bên cạnh cây tại chùa Soài So còn có tượng Đức Phật Đản sinh.

Trong không gian tâm linh, hình ảnh cây sala và tượng Phật góp phần tạo nên sự trang nghiêm, đồng thời gợi nhắc những giá trị về sự giác ngộ, lòng hướng thiện và đời sống tinh thần của người theo đạo Phật.

Sự kết hợp giữa kiến trúc chính điện, các công trình phụ trợ, hệ thống tượng thờ và kinh lá buông đã tạo nên giá trị văn hóa riêng cho chùa Soài So giữa vùng Bảy Núi.

Nơi gìn giữ lễ hội truyền thống và dạy chữ Khmer miễn phí

Bên cạnh vai trò là nơi tu hành, chùa Soài So còn gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng Khmer tại địa phương. Trong văn hóa Khmer Nam Bộ, ngôi chùa không chỉ là nơi tổ chức các nghi lễ tôn giáo mà còn là trung tâm sinh hoạt cộng đồng, nơi diễn ra những hoạt động văn hóa và giáo dục truyền thống.

Hằng năm, chùa Soài So tổ chức nhiều lễ hội quan trọng của người Khmer, trong đó có Chôl Chnăm Thmây, Sen Dolta và Ok Om Bok.
Chôl Chnăm Thmây là Tết cổ truyền của đồng bào Khmer, đánh dấu thời điểm bước sang năm mới theo lịch truyền thống. Đây là dịp để người dân đến chùa thực hiện nghi lễ, cầu mong sức khỏe, bình an và những điều tốt đẹp.

Trong khi đó, Sen Dolta là lễ hội tưởng nhớ ông bà, tổ tiên, thể hiện đạo lý biết ơn và sự gắn kết giữa các thế hệ trong gia đình.

Ok Om Bok, còn được gọi là lễ cúng Trăng, gắn với đời sống nông nghiệp và những ước nguyện về mùa màng, cuộc sống no đủ.

Thông qua các lễ hội, chùa Soài So góp phần duy trì những phong tục và sinh hoạt văn hóa đặc trưng, đồng thời tạo không gian để người dân gặp gỡ, giao lưu và tăng cường sự gắn bó cộng đồng.

Trong những dịp lễ chùa, người dân thường mang theo lễ vật giản dị như hương, hoa, trái cây, bánh kẹo, xôi hoặc chè. Việc dâng lễ thể hiện lòng thành kính, hướng đến những giá trị thanh tịnh và thiện lành trong đời sống.

Đối với người dân địa phương, niềm tự hào về chùa Soài So không chỉ đến từ vẻ đẹp kiến trúc mà còn bởi vai trò của ngôi chùa trong việc gìn giữ truyền thống văn hóa Khmer.

Đặc biệt, bên cạnh các hoạt động tín ngưỡng, chùa còn duy trì việc dạy chữ Khmer miễn phí cho trẻ em trong dịp nghỉ hè.

Theo thông tin từ chùa, hằng năm, các vị sư tổ chức lớp học tiếng Khmer cho con em đồng bào dân tộc trong khoảng 2–2,5 tháng.
Hoạt động này giúp học sinh có thêm điều kiện học chữ viết dân tộc, tìm hiểu ngôn ngữ và tiếp cận những giá trị văn hóa truyền thống.

Trong bối cảnh đời sống xã hội ngày càng thay đổi, việc duy trì các lớp học tại chùa góp phần hỗ trợ quá trình bảo tồn tiếng nói, chữ viết của cộng đồng Khmer, đồng thời tạo điều kiện để thế hệ trẻ hiểu hơn về bản sắc dân tộc mình.

Đây cũng là một trong những chức năng đặc trưng của nhiều ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer tại Nam Bộ, nơi hoạt động tôn giáo gắn liền với giáo dục và sinh hoạt cộng đồng.

Với những giá trị về lịch sử, kiến trúc và văn hóa, chùa Soài So được biết đến là một trong những ngôi chùa Khmer của vùng Bảy Núi sớm được công nhận là di tích văn hóa. Ngày nay, ngôi chùa còn là điểm tham quan tâm linh được nhiều người tìm đến khi khám phá vùng Tri Tôn, An Giang.

Du khách đến đây không chỉ có cơ hội chiêm ngưỡng những mái chùa đặc trưng, các chi tiết chạm khắc tinh xảo mà còn có thể tìm hiểu thêm về đời sống tín ngưỡng, phong tục và những hoạt động bảo tồn văn hóa của cộng đồng Khmer.

Từ một ngôi chùa từng nằm dưới chân núi Cô Tô, trải qua những năm tháng chiến tranh và nhiều lần thay đổi địa điểm, chùa Soài So vẫn tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân.

Kiến trúc Phật giáo Nam tông Khmer, bộ kinh lá buông quý hiếm, những lễ hội truyền thống và các lớp học chữ Khmer miễn phí đã tạo nên những giá trị đặc biệt của ngôi chùa.

Giữa vùng Bảy Núi giàu bản sắc văn hóa, chùa Soài So không chỉ là một công trình tôn giáo mà còn là nơi lưu giữ và trao truyền những nét đẹp truyền thống của đồng bào Khmer Nam Bộ qua nhiều thế hệ.