Ngôi cổ tự gần 900 năm tuổi ở Việt Nam: Nằm ẩn trong hang đá, lưu giữ nhiều dấu tích kỳ bí

Giữa quần thể chùa Bái Đính nổi tiếng với những công trình kiến trúc quy mô lớn, có một ngôi cổ tự mang vẻ đẹp hoàn toàn khác biệt. Không có những tòa điện đồ sộ hay hành lang dài hàng trăm mét, nơi đây tận dụng các hang động tự nhiên làm không gian thờ tự, lưu giữ những dấu ấn Phật giáo và tín ngưỡng dân gian qua nhiều thế kỷ.

Đó là chùa Bái Đính cổ, nằm trên sườn núi Đính, thuộc phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, cách Hà Nội khoảng 100km. Theo truyền thống địa phương, ngôi chùa được hình thành từ năm 1136 dưới triều Lý, gắn với Thiền sư Nguyễn Minh Không, một nhân vật có nhiều đóng góp trong lịch sử Phật giáo Việt Nam.

Dù nằm trong quần thể chùa Bái Đính rộng lớn, khu chùa cổ vẫn giữ được nét riêng nhờ kiến trúc chùa động, nơi các ban thờ được bố trí trong lòng núi đá. Chính sự kết hợp giữa địa hình tự nhiên, không gian tâm linh và những câu chuyện lịch sử đã tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt cho ngôi cổ tự.

Ngôi chùa gần 900 năm tuổi gắn với Thiền sư Nguyễn Minh Không

Để đến chùa Bái Đính cổ, du khách phải vượt qua hơn 300 bậc đá men theo sườn núi. Con đường dẫn lên chùa nằm giữa những tán cây và vách đá, tạo nên không gian tĩnh lặng, khác biệt với khu chùa Bái Đính mới được xây dựng ở phía dưới.

Theo các tư liệu và truyền thuyết địa phương, ngôi chùa được Thiền sư Nguyễn Minh Không sáng lập vào năm 1136, dưới thời vua Lý Thần Tông. Ông là một vị cao tăng nổi tiếng thời Lý, được nhân dân tôn kính và gắn với nhiều câu chuyện về y thuật, Phật pháp.

Tương truyền, trong một lần lên núi tìm cây thuốc để chữa bệnh cho vua Lý Thần Tông, Thiền sư Nguyễn Minh Không phát hiện một hang động có địa thế thanh tịnh, cảnh quan đẹp và phù hợp với việc tu hành. Từ đó, ông lập am thờ Phật, đặt nền móng cho sự hình thành của chùa Bái Đính cổ.

Trải qua nhiều thế kỷ, ngôi chùa trở thành nơi sinh hoạt tín ngưỡng của cư dân vùng Hoa Lư, đồng thời lưu giữ những câu chuyện gắn với lịch sử Phật giáo thời Lý. Điểm khác biệt của chùa không nằm ở quy mô xây dựng mà ở cách tận dụng địa hình núi đá tự nhiên, tạo nên không gian thờ tự gần gũi với cảnh quan.

Khác với những ngôi chùa truyền thống có hệ thống tiền đường, thượng điện và các dãy nhà được xây dựng trên mặt đất, chùa Bái Đính cổ sử dụng chính các hang động làm nơi đặt tượng Phật và ban thờ. Những vách đá, trần hang và hệ thống thạch nhũ tự nhiên trở thành một phần của kiến trúc, tạo nên vẻ đẹp vừa trang nghiêm vừa huyền bí.

Cách tổ chức không gian này phản ánh sự kết hợp giữa tín ngưỡng Phật giáo và quan niệm thờ phụng các vị thần trong đời sống dân gian. Qua thời gian, ngôi chùa không chỉ là nơi lễ Phật mà còn trở thành không gian lưu giữ nhiều lớp văn hóa của cư dân vùng cố đô.

Điểm đặc sắc nhất của chùa Bái Đính cổ là hệ thống hai hang động chính, gồm hang Sáng và hang Tối. Mỗi hang mang một đặc điểm riêng về cảnh quan, cách bố trí ban thờ và ý nghĩa tín ngưỡng, tạo nên sự đa dạng trong tổng thể ngôi chùa.

Hang Sáng nằm bên phải lối đi, có chiều dài khoảng 25m, rộng chừng 5m và cao hơn 2m. Không gian bên trong vẫn giữ nhiều đặc điểm của hang đá tự nhiên, với các vách đá và trần hang tạo thành một khu vực thờ tự khép kín, mang lại cảm giác yên tĩnh.

Ngay trước cửa hang là hai pho tượng Hộ pháp. Đi sâu vào bên trong, du khách bắt gặp ban thờ Tam Bảo, biểu trưng cho Phật, Pháp và Tăng. Đây là khu vực mang đậm dấu ấn Phật giáo, nơi người dân và du khách đến dâng hương, chiêm bái.

Đáng chú ý, trên vách đá gần cửa hang còn có bốn chữ Hán “Minh Đỉnh Danh Lam”, được truyền lại là dấu tích gắn với vua Lê Thánh Tông. Dòng chữ mang ý nghĩa ca ngợi cảnh đẹp nổi tiếng của vùng núi, đồng thời góp phần làm tăng giá trị văn hóa và lịch sử của không gian chùa cổ.

Cuối hang Sáng là một lối mở thường được gọi là “cổng trời”, dẫn ra thung lũng nhỏ nằm giữa những vách núi. Tại đây có ban thờ Thánh Cao Sơn, vị thần được cư dân vùng Hoa Lư và khu vực núi Vũ Lâm tôn kính từ lâu đời. Sự hiện diện của ban thờ này cho thấy quá trình giao thoa giữa Phật giáo với tín ngưỡng bản địa trong đời sống tinh thần của người Việt.

Đối diện hang Sáng là hang Tối, còn được gọi là động Mẫu, nơi gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Theo tài liệu địa phương, hang động được phát hiện cách đây hơn 200 năm và dần trở thành không gian thờ phụng các vị Thánh Mẫu cùng những nhân vật trong hệ thống tín ngưỡng dân gian.

Bên trong hang Tối, hệ thống thạch nhũ tự nhiên tạo nên nhiều hình dáng kỳ thú. Người dân địa phương đặt tên cho các khối đá và hốc nước như ao Tiên, cột chống trời, bàn cờ ô thuốc hay bức tranh đá. Những tên gọi này phản ánh trí tưởng tượng và cách cư dân gắn các hình tượng thiên nhiên với đời sống tâm linh.

Đặc biệt, ao Tiên là một hốc nước tự nhiên nằm giữa lòng hang, được dân gian gọi là “nhãn long ẩn sơn”. Xung quanh là những khối thạch nhũ có hình dáng khác nhau, trong đó có khối đá được người dân liên tưởng đến hình tượng Quan Thế Âm Bồ Tát.

Các khoang đá trong hang cũng được tận dụng để bố trí những ban thờ Mẫu Liễu Hạnh, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải, Ngũ vị Tiên quan và Ban Công Đồng. Sự hiện diện của những không gian thờ tự này tạo nên nét đặc trưng của chùa Bái Đính cổ, nơi nhiều hình thức tín ngưỡng cùng tồn tại trong một quần thể hang động tự nhiên.

Giá trị của ngôi cổ tự giữa quần thể chùa nổi tiếng

Từ năm 2003, quần thể chùa Bái Đính được đầu tư xây dựng, mở rộng với nhiều hạng mục quy mô lớn như cổng Tam Quan, gác Chuông, các điện thờ, bảo tháp và hành lang La Hán. Sự hình thành của khu chùa mới đã góp phần đưa Bái Đính trở thành điểm đến tâm linh nổi tiếng, thu hút đông đảo phật tử và du khách.

Tuy nhiên, giữa những công trình hiện đại và không gian kiến trúc rộng lớn, chùa Bái Đính cổ vẫn giữ một vị trí riêng. Những hang động thờ tự, bậc đá dẫn lên núi và các dấu tích văn hóa còn lưu lại giúp du khách hình dung phần nào đời sống tín ngưỡng của cư dân vùng Hoa Lư qua nhiều thời kỳ.

Ngày 23/6/2014, Quần thể Danh thắng Tràng An được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới, trở thành di sản hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam. Chùa Bái Đính nằm trong không gian di sản này, góp phần làm phong phú thêm các giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh của vùng đất Ninh Bình.

Ngày nay, du khách đến Bái Đính có thể kết hợp tham quan khu chùa mới với hành trình khám phá ngôi cổ tự trên núi Đính. Nếu khu chùa mới gây ấn tượng bằng những công trình kiến trúc quy mô lớn thì chùa cổ lại mang đến trải nghiệm khác biệt, với không gian thờ tự nằm sâu trong hang đá và cảnh quan thiên nhiên yên tĩnh.

Sau gần chín thế kỷ kể từ mốc khởi dựng được lưu truyền, chùa Bái Đính cổ vẫn là một điểm đến mang giá trị văn hóa đặc sắc của Ninh Bình. Không chỉ lưu giữ những câu chuyện gắn với Thiền sư Nguyễn Minh Không, ngôi chùa còn phản ánh sự hòa quyện giữa Phật giáo, tín ngưỡng thờ Mẫu và truyền thống thờ thần của cư dân vùng cố đô.

Giữa quần thể kiến trúc nổi tiếng với nhiều công trình đồ sộ, chính vẻ đẹp nguyên sơ của hang đá và chiều sâu lịch sử đã tạo nên sức hấp dẫn riêng cho ngôi cổ tự này.