Mỹ - Iran gia hạn ngừng bắn: Điều gì đang được thương lượng phía sau?

Mỹ và Iran đang cân nhắc gia hạn lệnh ngừng bắn thêm hai tuần sau khi thỏa thuận do Tổng thống Donald Trump công bố ngày 7/4 sắp hết hiệu lực. Theo Wall Street Journal, hai bên đã đồng ý về nguyên tắc sẽ nối lại đàm phán, nhưng chưa thống nhất thời gian và địa điểm cụ thể. Phó Tổng thống JD Vance được dự kiến tiếp tục dẫn đầu phái đoàn Mỹ, cho thấy kênh đối thoại cấp cao vẫn được duy trì.

Vai trò trung gian của các nước khu vực đang được đẩy mạnh, với Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif lên lịch thăm Arab Saudi, Qatar và Thổ Nhĩ Kỳ từ ngày 15 đến 18/4. Theo Bộ Ngoại giao Pakistan, ông Sharif là một trong những nhân vật góp phần thúc đẩy lệnh ngừng bắn trước đó. Tuy nhiên, giới quan sát cho rằng khả năng hai bên gặp trực tiếp trước khi chuyến công du này kết thúc là khá thấp.

Dù tín hiệu ngoại giao được duy trì, căng thẳng trên thực địa vẫn hiện hữu. Tướng Ali Abdollahi, chỉ huy Bộ Tư lệnh Khatam al-Anbiya của Iran, cảnh báo việc Mỹ kiểm soát tàu thuyền tại Eo biển Hormuz có thể bị xem là vi phạm thỏa thuận. Trong khi đó, Bộ Chỉ huy Trung ương Mỹ cho biết trong 48 giờ đầu triển khai, không có tàu nào vượt qua được các biện pháp phong tỏa, phản ánh mức độ kiểm soát vẫn ở trạng thái cao.

Ở khía cạnh kinh tế, yêu cầu then chốt của Tehran là tiếp cận các khoản tiền bị phong tỏa ở nước ngoài. Theo tổng hợp của WSJ, Iran hiện có khoảng 6 tỷ USD tại Qatar, 1 tỷ USD tại Oman, cùng nhiều khoản tại Thổ Nhĩ Kỳ và các nước vùng Vịnh. Ngoài ra, khoảng 10–15 tỷ USD từ Iraq liên quan đến các hợp đồng điện và năng lượng vẫn chưa được giải ngân, tạo áp lực lớn lên thanh khoản của nền kinh tế.

Theo chuyên gia năng lượng Sara Vakhshouri (SVB Energy), các khoản tiền này đóng vai trò “phao thanh khoản” trong bối cảnh ngân sách Iran phụ thuộc lớn vào xuất khẩu dầu. Việc bị hạn chế tiếp cận nguồn ngoại tệ khiến khả năng nhập khẩu và ổn định tỷ giá gặp khó, đặc biệt khi nhu cầu chi tiêu công và trợ cấp trong nước gia tăng.

Ở chiều ngược lại, Mỹ và các đồng minh cũng đối mặt với bài toán cân bằng giữa trừng phạt và ổn định thị trường năng lượng. Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) ước tính Eo biển Hormuz chiếm khoảng 20% lưu lượng dầu toàn cầu, tương đương 17–18 triệu thùng/ngày. Bất kỳ gián đoạn nào tại khu vực này đều có thể tác động trực tiếp đến giá dầu và lạm phát toàn cầu.

Theo Bloomberg, việc cân nhắc gia hạn ngừng bắn thêm hai tuần phần nào nhằm giảm áp lực lên thị trường năng lượng trong ngắn hạn, khi giá dầu đã có dấu hiệu hạ nhiệt sau các tín hiệu ngoại giao. Tuy nhiên, việc chưa đạt được thỏa thuận cụ thể về tài chính và trừng phạt cho thấy nền tảng kinh tế của tiến trình đàm phán vẫn còn mong manh.

Trong bối cảnh đó, “khoảng lặng” mà hai bên đang hướng tới không chỉ mang ý nghĩa quân sự mà còn là thời gian để xử lý các điểm nghẽn tài chính. Khi các điều kiện kinh tế chưa được tháo gỡ, triển vọng đạt được một thỏa thuận bền vững vẫn phụ thuộc lớn vào việc hai bên có tìm được điểm cân bằng giữa lợi ích tài chính và an ninh hay không.