Hoàn thiện hành lang pháp lý, tăng cường phân cấp trong bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

Quy mô thị trường thương mại điện tử Việt Nam đã vượt ngưỡng 25 tỷ USD, kéo theo những phương thức giao dịch hiện đại nhưng cũng tiềm ẩn vô vàn rủi ro mới. Trong bối cảnh đó, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng không chỉ dừng lại ở chất lượng sản phẩm vật lý, mà còn bao trùm cả an toàn dữ liệu cá nhân và tính minh bạch trên không gian mạng.

Nhận diện thách thức từ sự bùng nổ của kinh tế số

Kể từ khi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 chính thức có hiệu lực vào ngày 1/7/2024, công tác bảo vệ quyền lợi người dân trên cả nước đã có những bước chuyển mình tích cực. Hành lang pháp lý mới đã góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng doanh nghiệp và người dân, tạo cơ sở để các cơ quan chức năng tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

Tuy nhiên, sự phát triển vũ bão của nền kinh tế số, đặc biệt là sự trỗi dậy của các mô hình kinh doanh trực tuyến, bán hàng qua livestream, thương mại điện tử xuyên biên giới đang đặt ra những bài toán vô cùng phức tạp. Thực tiễn cho thấy, người tiêu dùng hiện nay rất khó kiểm chứng tính trung thực của thông tin sản phẩm trên không gian mạng. Tình trạng hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng, quảng cáo thổi phồng công dụng y học, lừa đảo trực tuyến hay vi phạm quy định về hợp đồng giao dịch chung vẫn diễn biến tinh vi.

Đặc biệt, vấn nạn rò rỉ, mua bán trái phép dữ liệu cá nhân để thực hiện các cuộc gọi, tin nhắn rác hoặc lừa đảo tài chính đang trở thành nỗi bức xúc lớn của toàn xã hội. Khi một vụ việc tranh chấp xảy ra, người tiêu dùng thường rơi vào trạng thái yếu thế, lúng túng trong việc tìm kiếm cơ quan hỗ trợ giải quyết khiếu nại, thương lượng, nhất là khi các đối tượng kinh doanh cố tình ẩn danh hoặc trốn tránh trách nhiệm.

Mặt khác, dưới góc độ quản lý nhà nước, việc giải quyết các khiếu nại của người tiêu dùng trước đây thường có xu hướng bị đẩy lên các cơ quan Trung ương hoặc cấp tỉnh, gây ra tình trạng quá tải và kéo dài thời gian xử lý. Trong khi đó, các hoạt động sản xuất, kinh doanh, mua bán lại diễn ra trực tiếp tại các địa bàn cơ sở (xã, phường). Sự bất cập này đòi hỏi một cơ chế phân cấp, phân quyền đủ mạnh, đủ linh hoạt để chính quyền địa phương, những người bám sát địa bàn nhất có thể trực tiếp tham gia bảo vệ quyền lợi người dân.

Trước những đòi hỏi cấp thiết từ thực tiễn, việc khẩn trương sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng được xem là một nhiệm vụ chính trị quan trọng. Đây là bước đi cụ thể nhằm thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng, đặc biệt là Chỉ thị số 30-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng và trách nhiệm quản lý của Nhà nước đối với công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Ông Phan Thế Thắng, Phó trưởng Ban Bảo vệ người tiêu dùng (Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, Bộ Công Thương) cho biết, việc sửa đổi Luật lần này bám sát định hướng của Bộ Chính trị và Ban Chấp hành Trung ương Đảng về việc sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy hành chính nhà nước, đảm bảo hoạt động hiệu lực, hiệu quả.

Việc sửa đổi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng lần này không đứng độc lập mà nằm trong dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 4 Luật chuyên ngành do Bộ Công Thương chủ trì soạn thảo (bao gồm Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng). Sự tích hợp này đảm bảo tính thống nhất, bao quát và xử lý triệt để sự chồng chéo trong hệ thống pháp luật kinh tế hiện hành.

Đồng bộ hóa hệ thống pháp luật và lấp khoảng trống dữ liệu

Một trong những nội dung trọng tâm của lần sửa đổi này là việc đồng bộ hóa Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng với Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân (vừa được hoàn thiện trong năm 2025).

Ông Phan Thế Thắng, Phó trưởng Ban Bảo vệ người tiêu dùng cũng chỉ rõ, khi thu thập và sử dụng thông tin của người tiêu dùng, doanh nghiệp phải có trách nhiệm cung cấp phương thức rõ ràng để người tiêu dùng thể hiện sự đồng ý hoặc không đồng ý. Tuy nhiên, quy định cũ vẫn còn thiếu sót khi chưa làm nổi bật yếu tố 'mục đích thu thập'.

Trong dự thảo lần này, cơ quan soạn thảo đặc biệt bổ sung, siết chặt quy định về mục đích thu thập dữ liệu. Người tiêu dùng có quyền được biết chính xác thông tin cá nhân của mình sẽ được sử dụng để làm gì, phạm vi đến đâu, từ đó hạn chế tối đa tình trạng lạm dụng, trục lợi dữ liệu trái phép.

Bên cạnh đó, dự thảo luật cũng tiến hành điều chỉnh mạnh mẽ các quy định về chức năng thanh tra, kiểm tra. Theo chủ trương mới về tổ chức bộ máy, chức năng thanh tra chuyên ngành sẽ được tập trung về Thanh tra Chính phủ và Thanh tra cấp tỉnh. Do đó, dự thảo đề xuất bãi bỏ chức năng thanh tra của Bộ Công Thương, Sở Công Thương và cấp huyện trong lĩnh vực này, thay vào đó là tăng cường các hoạt động kiểm tra, giám sát chuyên ngành để đảm bảo không chồng chéo nhiệm vụ.

Trao công cụ pháp lý mạnh mẽ cho cơ sở

Sự thay đổi mang tính đột phá và nhận được nhiều kỳ vọng nhất trong dự thảo Luật sửa đổi chính là việc phân cấp, phân quyền mạnh mẽ, đưa thẩm quyền giải quyết các vấn đề bảo vệ người tiêu dùng về sát với cơ sở. Quá trình phân quyền này được thiết kế theo 3 tuyến nội dung rõ rệt:

Thứ nhất, chuyển thẩm quyền ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết thi hành Luật (như quy định về người có ảnh hưởng, quy định danh mục sản phẩm phải đăng ký hợp đồng theo mẫu...) từ Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ xuống cho các Bộ quản lý ngành và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Điều này giúp các cơ quan trực tiếp quản lý có thể phản ứng nhanh nhạy, linh hoạt ban hành các quy định phù hợp với biến động của thị trường.

Thứ hai, giao toàn bộ thẩm quyền tiếp nhận và xử lý các yêu cầu hỗ trợ thương lượng của người tiêu dùng từ Bộ Công Thương xuống cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Nhờ đó, cơ quan quản lý Trung ương sẽ tập trung hoàn toàn vào việc hoạch định chiến lược, xây dựng chính sách vĩ mô; trong khi các vụ việc tranh chấp sẽ được giải quyết nhanh gọn ngay tại địa phương nơi phát sinh giao dịch.

Thứ ba, chuyển giao một loạt các trách nhiệm quản lý nhà nước trước đây thuộc cấp huyện (như quản lý chợ, siêu thị, trung tâm thương mại, kiểm tra hoạt động của các tổ chức xã hội bảo vệ người tiêu dùng) xuống thẳng cho Ủy ban nhân dân cấp xã.

Đánh giá về định hướng này, ông Vũ Văn Trung, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam khẳng định, đây là một bước chuyển biến mang tính chiến lược và vô cùng tích cực. Khi các nhiệm vụ kiểm tra, giám sát và giải quyết khiếu nại được giao về cho cấp cơ sở, các vấn đề sẽ được xử lý kịp thời, sát thực tiễn hơn.

Thay vì phải chờ đợi hoặc gửi đơn khiếu nại lên tận Trung ương, người dân giờ đây có thể được chính quyền địa phương hỗ trợ trực tiếp. Cơ chế này không chỉ quy định rõ trách nhiệm của chính quyền sở tại mà còn trao cho họ công cụ pháp lý đủ mạnh để quản lý địa bàn, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi để người dân phát huy vai trò giám sát của mình.

Khẩn trương hoàn thiện, đưa luật vào cuộc sống

Cũng theo thông tin từ Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, liên quan đến đề xuất sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, dự thảo Luật sửa đổi tập trung vào 5 nhóm vấn đề lớn nhằm tháo gỡ vướng mắc thực tiễn, tăng cường bảo mật dữ liệu và phân cấp quản lý nhà nước, dự kiến có hiệu lực thi hành từ ngày 1/3/2027.

Bên cạnh đó, dự thảo phân định rành mạch thẩm quyền giữa các cấp, chính phủ sẽ trực tiếp quy định các vấn đề tác động rộng như xác định người có ảnh hưởng (KOL/KOC) hay quản lý tiền bồi thường dân sự vì lợi ích công cộng. Trong khi đó, Bộ Công Thương chịu trách nhiệm hướng dẫn linh hoạt các nội dung chuyên ngành như kiểm soát hợp đồng mẫu, giao dịch không gian mạng và thu hồi sản phẩm. Đồng thời, thẩm quyền ban hành Danh mục sản phẩm phải đăng ký hợp đồng mẫu được chuyển giao từ Thủ tướng sang Bộ trưởng Bộ Công Thương nhằm nâng cao tính chủ động, cắt giảm thủ tục.

Một điểm nhấn quan trọng khác là việc giao 'trọng trách' về địa phương. Công tác hỗ trợ thương lượng được giao trực tiếp cho cơ quan quản lý tại địa phương thụ lý giải quyết. Đặc biệt, để phù hợp mô hình chính quyền địa phương hai cấp, dự thảo đề xuất chuyển giao 6 nhiệm vụ từ Ủy ban nhân dân cấp huyện xuống cấp xã. Ngoài 3 nhiệm vụ hiện hành, cấp xã sẽ được bổ sung thêm 3 quyền hạn mới gồm kiểm tra tổ chức xã hội bảo vệ người tiêu dùng, báo cáo kết quả quản lý nhà nước và ban hành quy chế phối hợp tại cơ sở.

Khi các điểm nghẽn về thể chế được tháo gỡ, việc sửa đổi lần này được kỳ vọng sẽ nâng cao trách nhiệm thực thi pháp luật của mọi cấp chính quyền. Người tiêu dùng Việt Nam sẽ có một 'tấm khiên' pháp lý vững chắc, tự tin tham gia vào các giao dịch của nền kinh tế số, đóng góp vào sự phát triển bền vững của thương mại nội địa.