Dự thảo mới về kinh doanh xăng dầu: Giá theo thị trường, điều kiện gia nhập chặt hơn

Sau gần 2 năm xây dựng và 4 lần lấy ý kiến, Bộ Công Thương đã công bố dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu thay thế Nghị định 80/2023/NĐ-CP để trình Chính phủ. Những thay đổi về cơ chế giá và điều kiện gia nhập ngành được kỳ vọng sẽ tác động đáng kể đến cấu trúc cạnh tranh của thị trường.

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là định hướng chuyển mạnh hơn sang cơ chế giá thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Theo dự thảo, giá xăng dầu sẽ được điều hành linh hoạt theo biến động thị trường và chi phí, đồng thời hướng tới hài hòa lợi ích giữa người tiêu dùng, doanh nghiệp sử dụng và doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu.

Theo Chứng khoán KBSV, cơ chế giá linh hoạt hơn có thể tạo thêm dư địa để doanh nghiệp chủ động quản trị biên lợi nhuận. Thay vì phụ thuộc nhiều vào mức giá cơ sở do Nhà nước xác định, thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối sẽ có quyền chủ động hơn trong việc thiết lập giá bán buôn, bán lẻ.

Cùng với đó, chi phí kinh doanh định mức được đề xuất điều chỉnh hàng năm theo CPI. Đây là thay đổi đáng chú ý trong bối cảnh các khoản chi phí đầu vào của doanh nghiệp có xu hướng biến động theo thời gian, trong khi mức định mức trước đây gần như không thay đổi trong một số giai đoạn.

Một điểm khác có ý nghĩa trực tiếp đối với lợi nhuận là cơ chế lợi nhuận định mức. Theo dự thảo, khoản lợi nhuận này không còn được Chính phủ ấn định cố định mà doanh nghiệp có thể chủ động xác định trên cơ sở thực tế kinh doanh.

Về nguyên tắc, những thay đổi trên giúp doanh nghiệp có nhiều quyền tự chủ hơn trong việc quyết định giá và biên lợi nhuận. Tuy nhiên, tác động sẽ không đồng đều giữa các doanh nghiệp, bởi khả năng tận dụng cơ chế mới còn phụ thuộc vào quy mô, hệ thống phân phối, sức mạnh thương lượng và khả năng kiểm soát chi phí.

Ở chiều cạnh này, dự thảo cũng đưa ra các điều kiện chặt chẽ hơn đối với thương nhân đầu mối. Việc nâng yêu cầu cấp phép được kỳ vọng tạo ra rào cản gia nhập cao hơn, đồng thời thúc đẩy quá trình sàng lọc những doanh nghiệp quy mô nhỏ hoặc năng lực tài chính, vận hành hạn chế.

Theo KBSV, đây có thể là yếu tố mang lại lợi thế rõ hơn cho các doanh nghiệp đầu ngành như Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (PLX) và Tổng Công ty Dầu Việt Nam (OIL).

Khi số lượng đối thủ đủ điều kiện tham gia thị trường giảm, các doanh nghiệp đầu mối lớn có thể củng cố vị thế trong hệ thống đại lý và thương nhân phân phối. Điều này về lý thuyết sẽ giúp giảm áp lực cạnh tranh về chiết khấu, qua đó tạo dư địa cải thiện lợi nhuận trên mỗi lít xăng dầu bán ra.

Tác động này đặc biệt đáng chú ý với PLX và OIL do hai doanh nghiệp sở hữu mạng lưới phân phối lớn và giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng xăng dầu trong nước. Khi cơ chế giá được vận hành linh hoạt hơn, lợi thế về quy mô và hệ thống phân phối có thể trở thành yếu tố quan trọng trong việc duy trì thị phần.

Tuy nhiên, không nên đồng nhất việc siết điều kiện gia nhập với khả năng lợi nhuận chắc chắn tăng ngay sau khi nghị định được ban hành. Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào mức độ cạnh tranh sau quá trình sàng lọc, diễn biến giá dầu thế giới, nhu cầu tiêu thụ và khả năng doanh nghiệp chuyển biến động chi phí vào giá bán.

Một thay đổi khác là yêu cầu tinh gọn chuỗi phân phối và giảm bớt các khâu trung gian. Đây là hướng đi có thể giúp giảm chi phí lưu thông, đồng thời tăng tính minh bạch trong việc công bố giá của doanh nghiệp phân phối.

Với doanh nghiệp đầu ngành, việc giảm tầng nấc trung gian có thể giúp chuỗi phân phối vận hành hiệu quả hơn. Nhưng ở chiều ngược lại, những doanh nghiệp phụ thuộc nhiều vào mạng lưới trung gian hoặc có quy mô nhỏ có thể chịu áp lực lớn hơn khi các tiêu chuẩn về vốn, cơ sở vật chất và năng lực kinh doanh được nâng lên.

Nhìn tổng thể, dự thảo Nghị định đang tạo ra hai thay đổi song song: tăng quyền chủ động về giá cho doanh nghiệp và nâng rào cản gia nhập thị trường. Nếu được thông qua theo hướng đề xuất, cấu trúc cạnh tranh của ngành xăng dầu có thể tiếp tục nghiêng về các doanh nghiệp có quy mô lớn, mạng lưới phân phối rộng và năng lực tài chính tốt.

Với PLX và OIL, lợi ích đáng chú ý nhất không chỉ nằm ở quyền chủ động về giá mà còn ở khả năng giảm áp lực cạnh tranh và củng cố vị thế trong hệ thống phân phối. Đây là yếu tố KBSV đánh giá có thể hỗ trợ cải thiện lợi nhuận trên mỗi lít trong trung hạn, dù mức độ tác động cuối cùng vẫn phụ thuộc vào nội dung nghị định được ban hành và cách thị trường phản ứng.