Có 200 triệu đồng đầu tư chứng khoán, nắm giữ bao nhiêu mã cổ phiếu là đủ?

Nắm giữ nhiều cổ phiếu chưa đồng nghĩa với phân tán rủi ro

Một nhà đầu tư có 200 triệu đồng, phân bổ toàn bộ vốn vào 3 mã cổ phiếu với kỳ vọng tối đa hóa lợi nhuận. Trong khi đó, người khác sử dụng cùng số tiền nhưng mua tới 20 mã thuộc nhiều nhóm ngành. Cả hai đều cho rằng cách phân bổ của mình hợp lý, nhưng đâu mới là lựa chọn giúp kiểm soát rủi ro tốt hơn?

Trên thị trường chứng khoán, số lượng cổ phiếu nắm giữ có ảnh hưởng đến mức độ tập trung của danh mục. Tuy nhiên, không tồn tại một con số cố định phù hợp với mọi nhà đầu tư.

Theo tài liệu hướng dẫn của Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC), việc chỉ nắm giữ 4–5 cổ phiếu riêng lẻ thường chưa đủ để tạo ra một danh mục đa dạng hóa thực sự. Cơ quan này cho rằng nhà đầu tư cần ít nhất khoảng 12 cổ phiếu được lựa chọn cẩn thận để có mức độ đa dạng hóa tốt hơn.

Nguyên nhân nằm ở rủi ro riêng của từng doanh nghiệp. Khi toàn bộ vốn tập trung vào một vài mã, những biến động bất lợi như lợi nhuận suy giảm, mất khách hàng lớn hoặc phát sinh vấn đề tài chính có thể ảnh hưởng đáng kể đến tài khoản.

Chẳng hạn, nhà đầu tư chia đều 100 triệu đồng vào 5 cổ phiếu, mỗi mã chiếm 20% danh mục. Nếu một cổ phiếu giảm 50% trong khi các mã còn lại đứng giá, tổng tài sản sẽ giảm 10%.

Ngược lại, nếu vốn được chia đều cho 10 cổ phiếu và chỉ một mã giảm 50%, danh mục sẽ mất 5% trong cùng điều kiện giả định.

Tuy nhiên, ví dụ này không đồng nghĩa việc sở hữu 10 cổ phiếu luôn an toàn hơn 5 cổ phiếu. Nếu nhiều mã cùng giảm mạnh do biến động của một ngành hoặc thị trường chung, lợi ích từ đa dạng hóa có thể thu hẹp đáng kể.

Việc phân tán vốn cần được thực hiện giữa những doanh nghiệp, nhóm ngành và loại tài sản có đặc điểm khác nhau. Một danh mục sở hữu nhiều mã nhưng cùng chịu tác động bởi một yếu tố kinh tế vẫn có thể đối mặt với rủi ro tập trung.

Thực tế, nếu nhà đầu tư nắm giữ 10 cổ phiếu nhưng có tới 8 mã thuộc ngành ngân hàng, danh mục vẫn phụ thuộc lớn vào biến động của ngành này. Khi tăng trưởng tín dụng suy yếu hoặc chất lượng tài sản trở thành mối quan tâm, nhiều cổ phiếu có thể cùng chịu áp lực.

Đây cũng là lý do các bộ chỉ số chứng khoán có những quy định về giới hạn tỷ trọng. Tại Việt Nam, HOSE đã áp dụng giới hạn tỷ trọng vốn hóa theo ngành ở mức 40% đối với VN30 từ kỳ cập nhật tháng 4/2025, nhằm hạn chế mức độ phụ thuộc của chỉ số vào một ngành.

Phân bổ danh mục cần phù hợp với khả năng quản lý vốn

Ngoài rủi ro tập trung, khả năng theo dõi doanh nghiệp cũng cần được tính đến khi xây dựng danh mục. Một nhà đầu tư nắm giữ 20–30 mã cổ phiếu riêng lẻ sẽ phải cập nhật nhiều báo cáo tài chính, kế hoạch kinh doanh, thay đổi nhân sự và thông tin ngành. Nếu không có đủ thời gian nghiên cứu, việc sở hữu quá nhiều mã có thể khiến quá trình quản lý danh mục trở nên khó khăn.

Trong khi đó, nắm giữ ít cổ phiếu giúp nhà đầu tư tập trung phân tích sâu hơn từng doanh nghiệp, nhưng mức độ phụ thuộc vào kết quả của mỗi khoản đầu tư cũng lớn hơn.

Nghiên cứu của Hendrik Bessembinder và các cộng sự (công bố trên Financial Analysts Journal năm 2023) cho thấy mức tăng trưởng tài sản dài hạn trên thị trường cổ phiếu toàn cầu tập trung vào một nhóm doanh nghiệp tương đối nhỏ. Trong mẫu hơn 64.000 cổ phiếu, nhóm 2,4% có thành quả đầu tư tốt nhất đóng góp toàn bộ giá trị tài sản ròng gia tăng của thị trường trong giai đoạn nghiên cứu.

Kết quả này cho thấy việc lựa chọn cổ phiếu riêng lẻ có thể khiến nhà đầu tư bỏ lỡ những doanh nghiệp tạo ra phần lớn giá trị dài hạn nếu danh mục quá tập trung và không nắm giữ đúng các mã đó. Tuy nhiên, nghiên cứu không đưa ra một số lượng cổ phiếu tối ưu áp dụng cho mọi thị trường.

Với nhà đầu tư cá nhân, số lượng cổ phiếu phù hợp cần dựa trên quy mô vốn, thời gian theo dõi, kiến thức phân tích và mức độ chấp nhận rủi ro.

Chẳng hạn, người có vốn nhỏ có thể lựa chọn một số mã để nghiên cứu kỹ, nhưng cần hiểu rằng danh mục ít cổ phiếu vẫn mang rủi ro tập trung. Khi quy mô tài sản tăng, việc mở rộng sang những doanh nghiệp thuộc các ngành khác nhau có thể giúp giảm mức độ phụ thuộc vào từng mã.

Một lựa chọn khác là sử dụng quỹ ETF có danh mục đủ rộng. Theo SEC, các quỹ đầu tư và ETF có thể giúp nhà đầu tư sở hữu gián tiếp nhiều cổ phiếu mà không phải tự lựa chọn, theo dõi từng doanh nghiệp. Dù vậy, quỹ chỉ tập trung vào một ngành vẫn có thể chịu rủi ro tập trung tương tự.

Ngoài số lượng, tỷ trọng từng cổ phiếu cũng cần được theo dõi thường xuyên. Một danh mục có 10 mã nhưng một cổ phiếu chiếm tới 50% tổng tài sản sẽ có mức độ rủi ro khác đáng kể với danh mục phân bổ tương đối cân bằng.

Khi một cổ phiếu tăng mạnh khiến tỷ trọng vượt xa kế hoạch ban đầu, nhà đầu tư có thể xem xét tái cân bằng danh mục. Việc điều chỉnh cần căn cứ vào mục tiêu đầu tư, chi phí giao dịch và mức độ rủi ro, thay vì chỉ thực hiện vì giá đã tăng.