Trình Quốc hội hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công, gỡ điểm nghẽn giải ngân

Sáng 19/8, Quốc hội nghe Tờ trình về Định hướng xây dựng dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất). Theo đề xuất của Chính phủ, việc hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công nhằm tạo một cơ chế quản lý tài chính công thống nhất, gắn kế hoạch đầu tư với tổng thể nguồn lực ngân sách.

Động thái này được đặt trong bối cảnh yêu cầu huy động và sử dụng hiệu quả nguồn lực công ngày càng lớn, đặc biệt khi đầu tư công được xác định là một động lực quan trọng cho tăng trưởng. Chính phủ cho rằng việc tồn tại hai hệ thống quy định có những nội dung giao thoa có thể làm phát sinh trình tự, thủ tục trùng lặp, kéo dài thời gian thực hiện và tăng chi phí tuân thủ.

Theo Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, dự luật mới sẽ kế thừa tối đa những quy định đang phát huy hiệu quả, đồng thời điều chỉnh các nội dung chưa phù hợp thực tiễn. Cách tiếp cận là chỉ quy định những vấn đề mang tính khung, nguyên tắc thuộc thẩm quyền Quốc hội, còn trình tự, thủ tục và các nội dung thường xuyên thay đổi sẽ được giao Chính phủ quy định chi tiết.

Điểm đáng chú ý nhất là kế hoạch đầu tư công trung hạn sẽ được hợp nhất vào kế hoạch tài chính 5 năm, trong khi kế hoạch đầu tư công hằng năm được tích hợp với dự toán ngân sách nhà nước hằng năm. Việc này hướng tới một quy trình thống nhất từ lập kế hoạch, cân đối nguồn lực đến phân bổ và sử dụng vốn.

Cùng với đó, các nguyên tắc, tiêu chí và định mức phân bổ ngân sách cho cả chi thường xuyên và chi đầu tư cũng được định hướng đồng bộ. Nếu được thể chế hóa, cách tiếp cận này có thể giúp việc phân bổ nguồn lực phản ánh đầy đủ hơn mối quan hệ giữa chi đầu tư phát triển và các khoản chi phục vụ vận hành, thay vì tách rời hai dòng ngân sách.

Một thay đổi khác nằm ở việc phân định lại quyền hạn và trách nhiệm giữa Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng, các bộ, cơ quan trung ương và chính quyền địa phương. Dự thảo đồng thời bổ sung trách nhiệm của các bộ trong việc xây dựng hướng dẫn, tiêu chí đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội đối với chương trình, dự án đầu tư công theo từng ngành, lĩnh vực.

Ở cấp thực thi, Chính phủ được đề xuất chủ động quy định một số nội dung như tiêu chí phân loại dự án nhóm A, B, C; trình tự, thủ tục quyết định chủ trương đầu tư và quyết định đầu tư đối với các dự án không thuộc thẩm quyền Quốc hội. Cách phân quyền này nhằm giảm những khâu phải điều chỉnh ở cấp luật, qua đó tăng khả năng phản ứng trước các yêu cầu phát sinh trong quá trình triển khai.

Cùng với phân cấp, dự thảo cũng đặt trọng tâm vào việc rút ngắn quy trình. Một số đề xuất đáng chú ý gồm cho phép phân bổ, sử dụng ngay số tăng thu ngân sách trong quá trình điều hành; sử dụng nguồn dự phòng, dự trữ nhà nước và các khoản tăng thu để ứng phó tình trạng khẩn cấp vì lợi ích quốc gia; đồng thời thu hẹp phạm vi chuyển nguồn và đơn giản hóa chế độ báo cáo.

Đây là nhóm thay đổi có ý nghĩa trực tiếp đối với tiến độ giải ngân, bởi một trong những điểm nghẽn của đầu tư công thời gian qua nằm ở sự chồng chéo về thủ tục và độ trễ giữa các khâu lập kế hoạch, giao vốn và triển khai dự án. Khi quyền quyết định được phân cấp rõ hơn và nguồn lực được điều hành linh hoạt hơn, khả năng đưa vốn vào nền kinh tế có thể được cải thiện.

Cơ quan thẩm tra cũng cơ bản đồng tình với định hướng này. Phó chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Nguyễn Hữu Toàn cho biết Ủy ban nhất trí với việc tích hợp kế hoạch đầu tư công 5 năm vào kế hoạch tài chính 5 năm, thống nhất quy trình phân bổ và giao dự toán chi ngân sách với giao kế hoạch đầu tư công hằng năm.

Đáng chú ý, đa số ý kiến tại cơ quan thẩm tra đồng tình với việc giao Chính phủ quy định chi tiết đối với dự án nhóm A, B, C nhằm tạo sự chủ động và linh hoạt trong quá trình thực hiện. Trong khi đó, các chương trình mục tiêu quốc gia và dự án quan trọng quốc gia vẫn được xác định thuộc phạm vi Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư.

Phân cấp cho địa phương cũng được đặt ra rõ hơn. Đa số ý kiến Ủy ban cho rằng việc giao UBND cấp tỉnh quyết định chuyển nguồn chi đầu tư công đối với dự án sử dụng vốn ngân sách trung ương phù hợp với yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, qua đó tạo thêm sự chủ động trong điều hành và hỗ trợ nâng tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công.

Tuy nhiên, cơ chế phân quyền này đi kèm yêu cầu kiểm soát chặt. Cơ quan thẩm tra đề nghị quy định rõ điều kiện, phạm vi áp dụng, trách nhiệm của UBND và cơ chế báo cáo, giám sát của HĐND để việc phân cấp không làm suy giảm tính công khai, minh bạch và hiệu quả kiểm soát ngân sách.

Đây cũng là điểm then chốt của quá trình hợp nhất hai luật. Việc rút ngắn thủ tục và tăng quyền chủ động chỉ thực sự tạo hiệu quả nếu đi cùng cơ chế đánh giá kết quả đầu tư đủ chặt, đặc biệt với những dự án sử dụng nguồn vốn ngân sách trung ương và có quy mô lớn.

Theo đó, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị làm rõ hơn hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư, trách nhiệm của cơ quan quyết định đầu tư và chủ đầu tư, đồng thời bổ sung cơ chế đánh giá sau khi dự án hoàn thành và đưa vào khai thác. Kết quả đánh giá cũng cần được công khai, cùng với trách nhiệm đối với trường hợp dự án không đạt mục tiêu hoặc có hiệu quả thấp.

Như vậy, trọng tâm của dự án luật không chỉ nằm ở việc hợp nhất hai văn bản pháp luật, mà ở việc hình thành một chuỗi quản lý thống nhất từ lập kế hoạch tài chính, bố trí vốn, triển khai đầu tư đến đánh giá hiệu quả sau đầu tư. Nếu thiết kế được cơ chế vừa linh hoạt trong điều hành, vừa đủ chặt trong giám sát, thay đổi này có thể góp phần xử lý một trong những bài toán lớn của đầu tư công: đưa nguồn lực ngân sách vào nền kinh tế nhanh hơn nhưng vẫn bảo đảm hiệu quả và kỷ luật tài khóa.