Thuế 12,5% chưa phải điểm dừng, rủi ro với hàng Việt vẫn ở phía trước

Mức thuế 12,5% Mỹ vừa áp lên hàng hóa Việt Nam theo Mục 301 được xem là bước ngoặt mới trong chính sách thương mại của Washington. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, điều doanh nghiệp cần quan tâm không chỉ là mức thuế hiện tại mà là khả năng các biện pháp này sẽ kéo dài và tiếp tục mở rộng trong thời gian tới.

Theo thông báo của Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR), Việt Nam thuộc nhóm chịu mức thuế 12,5%, cao hơn nhóm áp thuế 10% gồm Canada, Mexico, Anh, Liên minh châu Âu, Ấn Độ và Đài Loan. Tuy nhiên, khác biệt lớn nhất không nằm ở mức thuế suất mà ở cơ sở pháp lý của quyết định này.

Ông Adam Farrar, chuyên gia địa kinh tế cấp cao khu vực châu Á - Thái Bình Dương của Bloomberg Economics, cho biết mức thuế mới được xây dựng từ một cuộc điều tra riêng theo Mục 301 nhằm thay thế các biện pháp trước đây áp dụng theo Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA), vốn đã bị Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ. Điều này khiến chính sách thuế mới có nền tảng pháp lý vững chắc hơn và khó bị đảo ngược hơn so với các biện pháp tạm thời trước đó.

Đồng quan điểm, ông Ahmed Albayrak, chuyên gia kinh tế của Lowy Institute, cho rằng Mục 301 có hiệu lực lâu dài hơn đáng kể so với Mục 122 - cơ sở pháp lý từng được Mỹ sử dụng trước đây nhưng chỉ có thời hạn tối đa 150 ngày. Trong khi đó, các biện pháp theo Mục 301 không có thời hạn hết hiệu lực theo quy định của luật Mỹ, đồng nghĩa doanh nghiệp có thể phải thích ứng với một mặt bằng thuế mới trong thời gian dài.

Dù vậy, các chuyên gia cho rằng nền kinh tế Việt Nam đã cho thấy khả năng chống chịu đáng kể trước những biến động thương mại. Sau khi Mỹ công bố các biện pháp thuế quan hồi năm 2025, GDP Việt Nam vẫn tăng 8,02%, mức cao thứ hai trong giai đoạn 2011-2025, trong khi vốn FDI giải ngân đạt kỷ lục 27,62 tỷ USD. Những con số này cho thấy hoạt động sản xuất và đầu tư chưa bị đảo lộn như nhiều dự báo trước đó.

Tuy nhiên, sức chống chịu không đồng nghĩa miễn nhiễm. Theo ông Ahmed Albayrak, nếu mức thuế trong tương lai tăng lên vùng 20-25%, tăng trưởng kinh tế Việt Nam có thể giảm từ khoảng 8% xuống còn 6%, kéo theo áp lực lớn hơn đối với việc làm, đầu tư và thu ngân sách. Khi đó, dư địa điều hành chính sách tiền tệ cũng sẽ thu hẹp và khả năng phải nới lỏng chính sách để hỗ trợ tăng trưởng sẽ gia tăng.

Ở góc độ cạnh tranh khu vực, mức thuế 12,5% cũng khiến lợi thế của Việt Nam phần nào thu hẹp. Theo ông Tyler Nguyễn Mạnh Dũng, Giám đốc Cấp cao Nghiên cứu Chiến lược tại Chứng khoán HSC, thuế suất của Việt Nam hiện cao hơn khoảng 2,5 điểm phần trăm so với một số đối thủ trực tiếp như Indonesia, Malaysia hay Campuchia. Dù vậy, ông cho rằng chênh lệch này chưa đủ lớn để làm thay đổi đáng kể triển vọng xuất khẩu nhờ nhiều nhóm hàng vẫn được hưởng cơ chế miễn trừ.

Tác động của chính sách thuế cũng không đồng đều giữa các ngành. Theo ông Nguyễn Thế Minh, Giám đốc Phân tích Khách hàng cá nhân của ABS, da giày là lĩnh vực chịu ảnh hưởng lớn nhất với xuất khẩu ước giảm khoảng 27,3%, tiếp đến là điện thoại, linh kiện và dệt may. Trong khi đó, các nhóm như máy móc, hóa chất và cà phê có thể bù đắp một phần mức suy giảm, khiến tổng kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ chỉ giảm khoảng 1,5%.

Theo các chuyên gia, điểm cần lưu ý là mức thuế hiện nay không cộng dồn với các mức thuế từng áp dụng theo IEEPA như nhiều nhà đầu tư từng lo ngại. Sau khi Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ nền tảng pháp lý của IEEPA, hàng hóa Việt Nam hiện chịu thuế tối huệ quốc (MFN) cộng thêm 12,5%, thay thế cho mức thuế tạm thời trước đây. Các mặt hàng thuộc diện điều chỉnh theo Mục 232 như thép, nhôm và ô tô vẫn áp dụng cơ chế riêng.

Tuy nhiên, rủi ro lớn nhất vẫn chưa xuất phát từ mức thuế vừa có hiệu lực. Theo ông Tyler Nguyễn Mạnh Dũng, cuộc điều tra theo Mục 301 liên quan đến sở hữu trí tuệ vẫn đang được Mỹ tiến hành, trong khi Việt Nam tiếp tục nằm trong danh sách "Quốc gia Nước ngoài Ưu tiên". Nếu Washington áp thêm một mức thuế riêng theo kết quả điều tra này, tác động đối với xuất khẩu sẽ lớn hơn đáng kể so với hiện nay.

Bên cạnh đó, một cuộc điều tra khác liên quan đến năng lực dư thừa và nguồn gốc hàng hóa cũng chưa có kết luận cuối cùng. Theo ông Ahmed Albayrak, hiện Mỹ vẫn chưa ban hành hướng dẫn cụ thể về cách xác định hàng hóa trung chuyển, khiến doanh nghiệp khó đánh giá đầy đủ rủi ro đối với chuỗi cung ứng trong thời gian tới.

Để giảm thiểu các rủi ro phát sinh, Việt Nam đã ban hành Nghị định 292, quy định cấm nhập khẩu hàng hóa sản xuất bằng lao động cưỡng bức và tăng cường xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, việc hoàn thiện chính sách trong nước mới chỉ là một phần của lời giải, bởi quyết định cuối cùng về các biện pháp thương mại vẫn thuộc phía Mỹ.

Theo ông Adam Farrar, về ngắn hạn, mục tiêu quan trọng nhất của Việt Nam là sớm đạt được một thỏa thuận chính thức với Washington để xác lập một mức thuế ổn định trong phần còn lại của nhiệm kỳ Tổng thống Donald Trump. Mức thuế có thể chưa phải thấp nhất, nhưng tính dự báo được sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong kế hoạch đầu tư, mở rộng sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Với một nền kinh tế có quy mô xuất khẩu sang Mỹ tương đương gần một phần ba GDP, mức thuế 12,5% có thể chỉ là điểm khởi đầu của một giai đoạn điều chỉnh dài hơn. Trong bối cảnh hai cuộc điều tra theo Mục 301 vẫn chưa khép lại, khả năng thích ứng của doanh nghiệp và tốc độ đa dạng hóa thị trường sẽ quyết định mức độ chống chịu của kinh tế Việt Nam trước những biến động thương mại trong thời gian tới.