Sửa Luật Sở hữu trí tuệ: Đặt nền tảng pháp lý cho các vấn đề mới về AI và tài sản trí tuệ

Sáng 3/11/2026, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ. Phiên thảo luận ghi nhận nhiều ý kiến về yêu cầu hoàn thiện thể chế sở hữu trí tuệ theo hướng minh bạch, đồng bộ, khả thi, tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp nhưng vẫn bảo đảm hiệu quả quản lý nhà nước và quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể.

Các nội dung được đại biểu Quốc hội quan tâm tập trung vào việc cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh; chuyển giao chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng; hoàn thiện cơ chế chuyển nhượng quyền sở hữu trí tuệ và bảo đảm chất lượng hoạt động giám định sau khi chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Bên cạnh đó, các vấn đề mới liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI), thương mại hóa tài sản trí tuệ và bảo vệ quyền trên môi trường số cũng được đề cập.

Cắt giảm thủ tục, bảo đảm thực chất hiệu quả cải cách

Góp ý tại phiên thảo luận, đại biểu Vũ Minh Đạo (tỉnh Lai Châu) đồng tình với đề xuất cắt giảm 18 thủ tục hành chính và 5 điều kiện đầu tư kinh doanh trong dự thảo Luật. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị làm rõ hiệu quả thực tế của việc cắt giảm, nhất là mức giảm về giấy tờ, thời gian và chi phí tuân thủ.

Đại biểu đề nghị không yêu cầu tổ chức, cá nhân cung cấp lại những thông tin đã có trong cơ sở dữ liệu mà cơ quan giải quyết thủ tục có thể khai thác; đồng thời công khai thời hạn, tiến độ và trách nhiệm xử lý hồ sơ. Đối với Điều 115, việc tiếp nhận đơn cần được chỉnh lý theo hướng kiểm tra tính đầy đủ của tài liệu, tránh đặt thêm điều kiện ngay từ khâu tiếp nhận.

Từ góc độ hoàn thiện hệ thống pháp luật, đại biểu Nguyễn Thị Mai Phương (tỉnh Gia Lai) cho rằng, việc sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ cần bảo đảm tính ổn định, thống nhất và thuận lợi cho tổ chức, cá nhân. Theo đại biểu, dự thảo hiện tập trung vào cắt giảm điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính và phân công lại cơ quan quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng, chưa đặt ra yêu cầu rà soát tổng thể.

Đại biểu đề nghị xây dựng kế hoạch rà soát, đánh giá mối quan hệ giữa Luật Sở hữu trí tuệ với các luật liên quan, đồng thời xác định rõ phạm vi điều chỉnh, thẩm quyền và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan. Việc xây dựng Luật Bản quyền tác giả trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI cũng cần được đặt trong tổng thể rà soát pháp luật về sở hữu trí tuệ, tránh phân tán quy định, chồng chéo thẩm quyền hoặc bỏ sót trách nhiệm quản lý.

Đối với việc phân cấp thủ tục hành chính, đại biểu Nguyễn Thị Mai Phương lưu ý đây là lĩnh vực chuyên môn sâu, trong khi năng lực chuyên môn giữa các địa phương chưa đồng đều. Do đó, cần xác định rõ thủ tục thuộc thẩm quyền Trung ương, thủ tục giao địa phương và những thủ tục cần cơ chế hỗ trợ, phối hợp.

Những ý kiến này cho thấy, yêu cầu hoàn thiện Luật không chỉ dừng ở việc giảm số lượng thủ tục mà còn phải bảo đảm cải cách có hiệu quả thực chất, phù hợp năng lực thực thi và không tạo thêm rào cản trong quá trình xác lập, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Thống nhất đầu mối quản lý quyền đối với giống cây trồng

Một nội dung trọng tâm của dự thảo Luật là chuyển chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ Khoa học và Công nghệ, nhằm thống nhất đầu mối quản lý nhà nước về sở hữu trí tuệ.

Góp ý về nội dung này, đại biểu Vũ Minh Đạo đề nghị bảo đảm kế thừa hồ sơ, dữ liệu, kết quả khảo nghiệm và thời gian đã xử lý, không yêu cầu người dân nộp lại hồ sơ do thay đổi cơ quan quản lý. Việc phân cấp cần gắn với năng lực chuyên môn và cơ chế hỗ trợ nghiệp vụ. Đại biểu cũng lưu ý quy định chuyển tiếp tại Điều 3 cần bảo vệ tổ chức, cá nhân đang chọn, tạo, khai thác giống cây trồng hợp pháp trước khi phạm vi bảo hộ được mở rộng.

Giải trình tại hội trường, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, việc chuyển giao chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng được thực hiện trên cơ sở kế thừa nguồn lực hiện có, không phát sinh tổ chức bộ máy, biên chế và đầu tư trùng lặp.

Bộ Khoa học và Công nghệ đã phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường chuẩn bị phương án về nhân sự, hồ sơ, cơ sở dữ liệu và hạ tầng, bảo đảm việc chuyển giao không làm gián đoạn công tác quản lý, không ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Về khảo nghiệm giống cây trồng, Bộ trưởng cho biết kết quả khảo nghiệm tính khác biệt, tính đồng nhất và tính ổn định có thể được sử dụng cho cả mục đích bảo hộ và lưu hành. Cách tiếp cận này nhằm hạn chế trùng lặp, giảm chi phí, nhưng không đồng nhất điều kiện bảo hộ với điều kiện lưu hành giống cây trồng.

Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp tục phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong quá trình sửa đổi Luật Trồng trọt, bảo đảm tính đồng bộ giữa pháp luật chuyên ngành và phù hợp với Công ước quốc tế về bảo hộ giống cây trồng mới (UPOV).

Đối với chuyển nhượng quyền đối với giống cây trồng và quyền sở hữu công nghiệp, Bộ trưởng khẳng định đây là các giao dịch dân sự, chịu sự điều chỉnh của pháp luật dân sự và pháp luật sở hữu trí tuệ. Cơ quan soạn thảo sẽ chỉnh lý quy định theo hướng thống nhất giữa hai loại quyền, các nội dung chi tiết về thời hạn và tiếp cận thông tin sẽ được quy định trong văn bản hướng dẫn thi hành.

Hoàn thiện cơ chế chuyển nhượng, bảo vệ bên nhận quyền

Cơ chế chuyển nhượng quyền sở hữu trí tuệ cũng là vấn đề được các đại biểu quan tâm, nhất là trong bối cảnh tài sản trí tuệ ngày càng đóng vai trò quan trọng đối với thị trường tài sản và nền kinh tế số.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (TP. Hải Phòng) tán thành việc bỏ thủ tục đăng ký riêng hợp đồng chuyển nhượng, thay bằng ghi nhận thay đổi chủ sở hữu trên văn bằng bảo hộ. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng sự khác biệt giữa thời điểm hợp đồng có hiệu lực theo pháp luật dân sự và thời điểm quyền được chuyển giao khi cơ quan nhà nước ghi nhận có thể tạo ra rủi ro cho bên nhận chuyển nhượng.

Rủi ro này đặc biệt đáng lưu ý trong trường hợp bên chuyển nhượng mất khả năng thanh toán hoặc phá sản trong thời gian chờ ghi nhận chuyển nhượng.

Để bảo đảm an toàn giao dịch, đại biểu đề nghị chỉnh lý Điều 97 và Điều 138 theo hướng cập nhật kịp thời hồ sơ yêu cầu ghi nhận chuyển nhượng vào cơ sở dữ liệu để bên thứ ba có thể tra cứu; xác định nguyên tắc ưu tiên theo thứ tự nộp hồ sơ hợp lệ, hiệu lực đối với người thứ ba và thời hạn xử lý rõ ràng.

Theo đại biểu, thời điểm phát sinh quyền và nguyên tắc bảo vệ các chủ thể trong giai đoạn chuyển tiếp cần được quy định ngay trong Luật, đồng thời bảo đảm thống nhất với quy định chuyển tiếp về quyền đối với giống cây trồng tại Điều 3.

Các đề xuất này đặt ra yêu cầu hoàn thiện pháp luật theo hướng không chỉ đơn giản hóa thủ tục chuyển nhượng mà còn bảo đảm tính minh bạch, khả năng tra cứu và an toàn pháp lý cho các bên tham gia giao dịch.

Bãi bỏ điều kiện kinh doanh, tăng cường hậu kiểm chất lượng giám định

Việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh đối với dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ nhận được sự đồng tình của các đại biểu Quốc hội. Tuy nhiên, các ý kiến cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng cơ chế thay thế đủ hiệu quả để bảo đảm độ tin cậy, tính độc lập và khách quan của kết luận giám định.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng, vấn đề hiện nay không còn là giữ hay bỏ điều kiện kinh doanh, mà là xác định cơ chế bảo đảm chất lượng giám định sau khi chuyển từ tiền kiểm sang thông báo và công khai.

Đại biểu đề nghị Luật xác lập nguyên tắc người giám định phải độc lập, không có lợi ích liên quan đến vụ việc; đồng thời quy định yêu cầu về tính xác thực, toàn vẹn, khả năng truy xuất và kiểm chứng đối với hồ sơ, dữ liệu điện tử.

Theo đại biểu, trách nhiệm hậu kiểm của cơ quan quản lý nhà nước cần có căn cứ rõ trong Luật. Khi bỏ điều kiện đầu vào, cơ chế quản lý cần vận hành theo chuỗi thông báo, công khai, báo cáo, hậu kiểm và xử lý vi phạm. Trình tự, tần suất và phương thức hậu kiểm có thể giao Chính phủ quy định.

Đại biểu cũng đề nghị quy định trách nhiệm bồi thường khi kết luận giám định sai theo nguyên tắc lỗi và pháp luật dân sự, tránh chỉ phát sinh trách nhiệm khi có lỗi cố ý. Việc xác định giá trị quyền sở hữu trí tuệ và giá trị thiệt hại cần được phân định rõ với pháp luật về giá, thẩm định giá.

Giải trình về nội dung này, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, sau khi dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ được loại khỏi danh mục ngành, nghề kinh doanh có điều kiện, chất lượng giám định sẽ được quản lý theo cơ chế hậu kiểm, thông qua nghĩa vụ cung cấp thông tin và cơ chế tự chịu trách nhiệm.

Các quy định về xử lý xung đột lợi ích, trình tự thực hiện và bồi thường thiệt hại sẽ được cụ thể hóa tại Nghị định của Chính phủ.

Việc hoàn thiện cơ chế hậu kiểm được xác định là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm cải cách điều kiện kinh doanh không làm suy giảm chất lượng hoạt động giám định, vốn có vai trò đáng kể trong giải quyết tranh chấp và thực thi quyền sở hữu trí tuệ.

Đặt nền tảng pháp lý cho các vấn đề mới về AI và tài sản trí tuệ

Bên cạnh những nội dung trọng tâm của dự thảo, các đại biểu Quốc hội cũng đề cập đến yêu cầu hoàn thiện pháp luật trước sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, nền tảng số và hoạt động khai thác tài sản trí tuệ.

Đại biểu Nguyễn Trung Kiên (Đồng Nai) cho rằng, trước sự phát triển nhanh chóng của AI, cần làm rõ hơn các nguyên tắc cơ bản về quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm có sử dụng AI ngay trong lần sửa đổi, bổ sung này, bảo đảm tính minh bạch, thống nhất và ổn định.

Đại biểu đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định theo hướng xác định rõ nền tảng AI không phải là chủ thể của quyền sở hữu trí tuệ; sản phẩm do người sử dụng AI tạo ra được bảo hộ tương ứng với mức độ đóng góp sáng tạo của cá nhân đó.

Đồng thời, cần hoàn thiện quy định về giới hạn quyền sở hữu trí tuệ, làm rõ điều kiện sử dụng tác phẩm, dữ liệu được bảo hộ để phát triển và vận hành nền tảng AI, bảo đảm cân bằng giữa quyền lợi của chủ thể sáng tạo với nhu cầu nghiên cứu, phát triển công nghệ.

Đại biểu Nguyễn Trung Kiên cũng đề nghị phân biệt việc sử dụng dữ liệu hợp pháp để nghiên cứu, phát triển, huấn luyện AI với hành vi sao chép, khai thác thương mại trái phép tác phẩm được bảo hộ, không để AI trở thành công cụ hợp pháp hóa hành vi xâm phạm bản quyền.

Đối với các vấn đề về AI, thương mại hóa kết quả nghiên cứu, hợp đồng chuyển giao công nghệ, bảo hộ tri thức truyền thống và bảo vệ quyền trên môi trường số, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết Bộ Khoa học và Công nghệ ghi nhận ý kiến đại biểu, sẽ tiếp tục nghiên cứu, đánh giá tác động để đề xuất sửa đổi trong các giai đoạn tiếp theo.

Bộ trưởng cũng cho biết, dự thảo Luật lần này tập trung vào hai phạm vi cốt lõi là cắt giảm điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính và chuyển chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng sang Bộ Khoa học và Công nghệ. Những vấn đề rộng hơn sẽ được tổng kết, đánh giá để đề xuất sửa đổi toàn diện Luật Sở hữu trí tuệ vào thời điểm phù hợp.

Bảo đảm chuyển tiếp thông suốt, không phát sinh thủ tục

Một yêu cầu xuyên suốt được Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh là việc sửa đổi Luật phải tạo thuận lợi hơn cho người dân, doanh nghiệp, đồng thời bảo đảm chất lượng thực thi, không làm gián đoạn thủ tục và không ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Theo Bộ trưởng, các quy định chuyển tiếp đã được rà soát nhằm không tạo khoảng trống pháp lý khi chuyển giao chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng. Hồ sơ đã nộp, thủ tục đang xử lý sẽ tiếp tục được tiếp nhận, giải quyết liên tục, không phát sinh thêm thủ tục cho người dân, doanh nghiệp.

Cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp tục hoàn thiện các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành đồng bộ với Luật và tổ chức tập huấn kịp thời khi các quy định mới có hiệu lực.

Các ý kiến tại phiên thảo luận cho thấy, việc sửa đổi, bổ sung Luật Sở hữu trí tuệ không chỉ nhằm tháo gỡ những vướng mắc trong thủ tục hành chính và tổ chức quản lý, mà còn hướng tới xây dựng môi trường pháp lý minh bạch, an toàn cho hoạt động xác lập, chuyển giao, khai thác và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Đây là cơ sở quan trọng để tiếp tục hoàn thiện thể chế sở hữu trí tuệ, nâng cao hiệu quả thực thi quyền, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển thị trường tài sản trí tuệ trong thời gian tới.