Qua Hormuz giờ phải “xin visa”: Dòng dầu không còn tự do đi lại

Một tàu chở khí đốt treo cờ Pakistan vừa trở thành trường hợp mới nhất rời Eo biển Hormuz theo lộ trình sát bờ biển Iran – diễn biến được giới phân tích xem là dấu hiệu của một cơ chế kiểm soát mới tại tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới. Theo dữ liệu theo dõi hành trình, tàu Karachi – có sức chở khoảng 50.000 tấn khí – đã đi qua khu vực hẹp giữa hai đảo Larak và Qeshm của Iran ngày 15/3, trước khi tiến ra Vịnh Oman. Khác với thông lệ trong khu vực căng thẳng, con tàu vẫn bật tín hiệu định vị công khai.

Ngay sau đó, nhiều tàu khác, bao gồm tàu hàng rời và tàu chở LNG treo cờ Ấn Độ, cũng di chuyển theo lộ trình tương tự. Dữ liệu định vị cho thấy các tàu này đều xuất hiện gần đảo Larak – khu vực nằm trong phạm vi kiểm soát chặt của Iran. Giới phân tích cho rằng nếu xu hướng này tiếp diễn, Tehran có thể đang thiết lập một dạng “hệ thống kiểm soát giao thông hàng hải”, trong đó việc đi qua Hormuz không còn là quyền tự do hàng hải, mà phụ thuộc vào sự chấp thuận mang tính chính trị.

Harrison Prétat, chuyên gia tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận định Iran có thể đang hạn chế tuyến hàng hải truyền thống, đồng thời duy trì một “hành lang an toàn” dành cho các tàu được cho phép. Việc các tàu đi sát bờ biển giúp Tehran dễ kiểm soát hơn về mặt an ninh.

Diễn biến này xuất hiện sau khi căng thẳng quân sự giữa Mỹ, Israel và Iran leo thang trong hơn hai tuần qua. Các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền trong và xung quanh Hormuz đã khiến tuyến vận tải này gần như tê liệt, buộc nhiều tàu phải dừng lại trong Vịnh Ba Tư hoặc tìm cách chuyển hướng.

Trong bối cảnh đó, một số quốc gia như Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ được cho là đã đạt được các thỏa thuận không chính thức để tàu của họ được phép đi qua. Điều này củng cố nhận định rằng Hormuz đang vận hành theo một cơ chế “mở có điều kiện”. Các nhà phân tích của JPMorgan cho rằng eo biển này hiện không bị phong tỏa chính thức, nhưng thực tế dòng chảy hàng hóa đang phụ thuộc ngày càng lớn vào yếu tố chính trị – một trạng thái hiếm gặp trong thương mại năng lượng toàn cầu.

Trong điều kiện bình thường, tàu thương mại thường tránh xa bờ biển Iran vì rủi ro an ninh, thay vào đó đi theo tuyến đối diện của eo biển. Tuy nhiên, khi tuyến truyền thống trở nên nguy hiểm do các vụ tấn công, lựa chọn “sát bờ” lại trở thành phương án khả thi – dù đi kèm nhiều rủi ro pháp lý và bảo hiểm.

Dù một số chuyến tàu đã rời được khu vực, lưu lượng hiện tại vẫn rất thấp so với bình thường. Các công ty bảo hiểm và ngân hàng tài trợ thương mại vẫn tỏ ra thận trọng, khi nguy cơ pháp lý và an ninh chưa được kiểm soát. Theo ông Harrison Prétat, những hành lang tạm thời này chưa đủ để khôi phục dòng chảy năng lượng về trạng thái bình thường.

Ở góc độ thị trường, điều đáng chú ý không chỉ là việc Hormuz có mở hay không, mà là cách nó đang vận hành: từ một tuyến hàng hải tự do sang một “điểm kiểm soát”. Khi đó, rủi ro nguồn cung không còn đến từ gián đoạn vật lý, mà từ quyết định chính trị – yếu tố khó dự báo và dễ khiến thị trường biến động mạnh.