Sau 2 tháng bị siết chặt, Hormuz đang thay đổi điều gì?

Chiến tranh bước sang tháng thứ hai, Iran tiếp tục củng cố quyền kiểm soát eo biển Hormuz – tuyến vận tải chiếm khoảng 20% dòng chảy dầu đường biển toàn cầu. Tehran không chỉ duy trì hiện diện quân sự mà còn chuẩn bị khung pháp lý mới, bao gồm kế hoạch thu phí và kiểm soát thông tin tàu, biến tuyến hàng hải chiến lược này thành một công cụ gây sức ép địa chính trị.

Dữ liệu theo dõi cho thấy lưu lượng tàu qua Hormuz đã giảm mạnh từ khoảng 135 tàu/ngày xuống chỉ còn 6 tàu/ngày trong tháng 3. Một chuyên gia vận tải biển nhận định eo biển hiện “gần như đóng cửa” với tàu chở dầu quốc tế, khi phần lớn lưu thông thuộc về Iran hoặc các quốc gia có quan hệ thân thiện với Tehran.

Không chỉ kiểm soát lưu lượng, Iran còn thay đổi cách vận hành thực địa. Các tàu buộc phải đi sát bờ biển Iran theo tuyến được phê duyệt, thậm chí đàm phán để được vào “hành lang an toàn”. Một số quốc gia như Malaysia và Thái Lan đã phải ký thỏa thuận song phương để giải cứu tàu mắc kẹt, cho thấy quyền kiểm soát thực tế đang nghiêng về phía Tehran.

Diễn biến này nhanh chóng lan sang thị trường năng lượng. Giá dầu Brent đã tăng gần 60% chỉ trong một tháng, phản ánh cú sốc nguồn cung khi Hormuz – “van điều tiết” của thị trường dầu – bị siết chặt. Các nhà giao dịch nhận định thị trường đang chuyển sang trạng thái định giá rủi ro gián đoạn kéo dài, thay vì biến động ngắn hạn.

Tác động không phân bổ đồng đều. Xuất khẩu dầu của Iraq giảm hơn 80%, Saudi Arabia giảm trên 25% dù đã chuyển hướng qua Biển Đỏ. Ngược lại, Iran vẫn duy trì dòng chảy với sản lượng khoảng 1,8 triệu thùng/ngày, tăng gần 8% so với trung bình năm 2025, chủ yếu sang Trung Quốc.

Theo một chuyên gia năng lượng, việc kiểm soát Hormuz đã trở thành “vũ khí bất đối xứng” của Iran, cho phép tác động trực tiếp đến giá dầu và chi phí năng lượng toàn cầu mà không cần đối đầu quân sự trực diện. Điều này buộc ngay cả Mỹ cũng phải cân nhắc nới lỏng một phần trừng phạt để giảm áp lực giá.

Thị trường vận tải và bảo hiểm cũng chịu ảnh hưởng mạnh. Phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh tại khu vực Trung Đông có lúc lên tới 10% giá trị tàu, trong khi các tuyến vận chuyển phải chuyển hướng qua Vịnh Oman hoặc Biển Đỏ, làm gia tăng chi phí logistics toàn cầu.

Ở góc độ pháp lý, việc Iran áp đặt kiểm soát và dự kiến thu phí qua Hormuz đặt ra thách thức với nguyên tắc tự do hàng hải theo Công ước UNCLOS. Tuy nhiên, khi cả Iran và Mỹ đều chưa phê chuẩn công ước này, không gian tranh chấp pháp lý vẫn còn bỏ ngỏ.

Giới phân tích cho rằng ngay cả khi đạt được lệnh ngừng bắn, việc khôi phục lưu thông qua Hormuz sẽ không thể diễn ra nhanh chóng. Một khi tuyến vận tải chiến lược bị tái cấu trúc, các chuỗi cung ứng và thị trường năng lượng toàn cầu sẽ phải thích nghi với một trạng thái mới, nơi rủi ro địa chính trị trở thành biến số thường trực.