Nhật Bản tăng tốc săn đất hiếm ngoài Trung Quốc, Việt Nam lọt tầm ngắm

Theo Nikkei Asia, hai tập đoàn lớn của Nhật Bản là Sumitomo Metal Mining và Sojitz Corporation đang tăng tốc triển khai các dự án khai thác và chế biến đất hiếm tại Việt Nam, Malaysia và Philippines. Động thái này diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc liên tục siết kiểm soát xuất khẩu nhiều loại khoáng sản chiến lược, khiến các nền kinh tế lớn buộc phải tìm nguồn cung thay thế.

Hiện Trung Quốc vẫn kiểm soát khoảng 70% sản lượng đất hiếm toàn cầu và gần như thống trị hoàn toàn khâu chế biến sâu – phần có giá trị cao nhất trong chuỗi cung ứng. Chính sự phụ thuộc quá lớn này khiến đất hiếm ngày càng trở thành công cụ cạnh tranh chiến lược giữa các nền kinh tế lớn, đặc biệt trong các lĩnh vực như AI, xe điện, bán dẫn, quốc phòng và năng lượng sạch.

Tháng 4/2025, Bắc Kinh tiếp tục áp đặt các biện pháp hạn chế xuất khẩu đối với nhiều nguyên tố đất hiếm quan trọng như scandium – vật liệu được sử dụng trong pin nhiên liệu, hàng không vũ trụ và công nghệ chip. Trước đó, Trung Quốc cũng siết các quy định kiểm soát xuất khẩu với nhiều vật liệu có ứng dụng lưỡng dụng sang Nhật Bản.

Động thái này khiến Nhật Bản, Mỹ và châu Âu đẩy nhanh quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc. Trong đó, Đông Nam Á nổi lên như khu vực có tiềm năng lớn nhờ trữ lượng tài nguyên chưa khai thác nhiều, chi phí cạnh tranh và hạ tầng logistics ngày càng hoàn thiện.

Theo kế hoạch, Sumitomo Metal Mining sẽ tăng sản lượng scandium thêm khoảng 20% trong năm tài chính 2026. Nguyên liệu sẽ được khai thác từ Philippines trước khi vận chuyển về Nhật Bản để chế biến. Đây là loại đất hiếm đang được thị trường đặc biệt quan tâm khi nhu cầu điện cho trung tâm dữ liệu AI tăng mạnh, kéo theo sự phát triển của pin nhiên liệu và các công nghệ năng lượng mới.

Hiện Sumitomo là doanh nghiệp duy nhất của Nhật Bản có khả năng cung ứng scandium quy mô lớn và đang mở rộng sản lượng để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng từ Mỹ và châu Âu – những khu vực đang nỗ lực giảm phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Quốc.

Trong khi đó, Sojitz đang hợp tác với Lynas Rare Earths – tập đoàn khai khoáng đất hiếm lớn của Australia – để phát triển các dự án tại Việt Nam, Malaysia và nhiều quốc gia Đông Nam Á khác. Theo thỏa thuận ký hồi tháng 3, Sojitz sẽ tham gia vào chuỗi khai thác và chế biến đất hiếm thông qua liên doanh với JOGMEC – tổ chức an ninh năng lượng và kim loại của Nhật Bản. Một phần quan trọng của kế hoạch là mở rộng nhà máy chế biến đất hiếm tại Malaysia, dự kiến hoàn thành vào năm 2027.

Giới phân tích cho rằng điều đáng chú ý nhất không nằm ở từng dự án riêng lẻ, mà ở việc Việt Nam và Đông Nam Á đang được kéo sâu hơn vào chuỗi cung ứng chiến lược phục vụ ngành công nghệ toàn cầu. Đất hiếm hiện là nguyên liệu cốt lõi trong sản xuất xe điện, pin nhiên liệu, tua-bin gió, nam châm hiệu năng cao, chip bán dẫn và hạ tầng AI.

Các nguyên tố như neodymium hay dysprosium đặc biệt quan trọng trong sản xuất động cơ xe điện và thiết bị công nghệ cao. Trong bối cảnh nhu cầu AI, trung tâm dữ liệu và chuyển đổi năng lượng tăng mạnh trên toàn cầu, đất hiếm ngày càng được xem như “dầu mỏ mới” của nền kinh tế công nghệ.

Không chỉ Nhật Bản, Mỹ cũng đang tăng tốc tham gia cuộc đua này. Tháng 10/2025, Washington đã ký nhiều biên bản ghi nhớ với Thái Lan và Malaysia nhằm phát triển chuỗi cung ứng đất hiếm và khoáng sản chiến lược ngoài Trung Quốc. Theo JOGMEC, Đông Nam Á đang sở hữu lợi thế lớn nhờ trữ lượng khoáng sản dồi dào, hạ tầng vận tải cải thiện nhanh và mạng lưới hợp tác kinh tế lâu năm với Nhật Bản thông qua các chương trình ODA và đầu tư công nghiệp.

Với vị trí địa chính trị thuận lợi cùng tiềm năng tài nguyên lớn, Việt Nam đang ngày càng được xem là một mắt xích quan trọng trong cuộc tái cấu trúc chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu – xu hướng có thể kéo theo làn sóng đầu tư mới vào khai khoáng, chế biến sâu và công nghiệp công nghệ cao trong những năm tới.