Đất hiếm: “gót chân Achilles” mới trong chuỗi cung ứng quân sự Mỹ

Theo thông tin được tờ South China Morning Post dẫn lại, nguồn dự trữ các nguyên tố đất hiếm phục vụ mục đích quân sự của Mỹ có thể chỉ đủ sử dụng trong khoảng hai tháng. Đây là những vật liệu không thể thiếu trong nhiều hệ thống vũ khí hiện đại như hệ thống dẫn đường tên lửa, radar quân sự hay động cơ máy bay chiến đấu.

Trong bối cảnh Mỹ đang tham gia hỗ trợ nhiều mặt trận xung đột trên thế giới, từ Ukraine đến Trung Đông, bất kỳ gián đoạn nào trong chuỗi cung ứng các vật liệu chiến lược này cũng có thể nhanh chóng trở thành rủi ro đối với năng lực công nghiệp quốc phòng. Vấn đề không nằm ở việc Mỹ thiếu tài nguyên hoàn toàn. Trên thực tế, đất hiếm được khai thác tại nhiều quốc gia. Tuy nhiên, khâu chế biến và tinh luyện – mắt xích quan trọng nhất của chuỗi cung ứng – lại tập trung chủ yếu tại Trung Quốc.

Nhờ lợi thế về quy mô sản xuất và chính sách công nghiệp dài hạn, Bắc Kinh hiện kiểm soát phần lớn năng lực chế biến đất hiếm toàn cầu. Theo dữ liệu của Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), Trung Quốc vẫn là nhà cung cấp lớn nhất thế giới đối với nhiều loại khoáng sản chiến lược cần thiết cho các ngành công nghiệp quan trọng của Mỹ.

Sự phụ thuộc này đã nhiều lần bộc lộ rõ trong những năm gần đây. Khi Trung Quốc áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với một số loại đất hiếm, nhiều nhà sản xuất phương Tây đã gặp khó khăn trong việc đảm bảo nguồn nguyên liệu cho hoạt động sản xuất. Theo bà Marina Zhang, Phó giáo sư tại Viện Quan hệ Úc – Trung Quốc thuộc Đại học Công nghệ Sydney, việc kiểm soát chuỗi cung ứng đất hiếm mang lại cho Trung Quốc một “đòn bẩy đáng kể” trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gia tăng.

Nhận thức được rủi ro này, Mỹ và các đồng minh trong những năm gần đây đã nỗ lực xây dựng chuỗi cung ứng thay thế. Washington đã khởi động sáng kiến trị giá khoảng 12 tỷ USD nhằm tích trữ các khoáng sản chiến lược, đồng thời tìm cách phát triển các dự án khai thác và chế biến đất hiếm tại Mỹ cũng như tại các quốc gia đối tác.

Tuy nhiên, việc xây dựng một chuỗi cung ứng đất hiếm hoàn chỉnh không thể diễn ra trong thời gian ngắn. Các dự án khai thác mới thường cần nhiều năm để đi vào hoạt động, trong khi nhu cầu từ các ngành công nghiệp công nghệ cao và năng lượng sạch tiếp tục tăng nhanh. Trong khi đó, Trung Quốc được cho là đang tiếp tục củng cố vị thế của mình trong lĩnh vực này. Theo kế hoạch phát triển 5 năm lần thứ 15, Bắc Kinh dự kiến tăng cường phát triển ngành đất hiếm trong giai đoạn 2026–2030, đồng thời siết chặt hơn hệ thống quản lý và kiểm soát xuất khẩu.

Điều này cho thấy cạnh tranh quanh các khoáng sản chiến lược đang dần trở thành một mặt trận mới của cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu. Trong một thế giới nơi vũ khí ngày càng phụ thuộc vào các vật liệu công nghệ cao, đất hiếm có thể đóng vai trò tương tự dầu mỏ trong thế kỷ trước. Và nếu các xung đột hiện nay tiếp tục kéo dài, câu chuyện đất hiếm sẽ không chỉ là vấn đề thương mại hay công nghiệp, mà có thể trở thành một biến số quan trọng trong cán cân quyền lực địa chính trị của thập kỷ tới.