Iran đề xuất thu phí 1 USD mỗi thùng dầu qua eo biển Hormuz

Các cuộc đàm phán liên quan đến xung đột tại Trung Đông đang xuất hiện một đề xuất gây tranh cãi: Iran có thể áp dụng mức phí khoảng 1 USD cho mỗi thùng dầu đi qua eo biển Hormuz, tuyến vận tải trung chuyển gần 1/4 lượng dầu và 1/5 khí tự nhiên hóa lỏng bằng đường biển toàn cầu. Nếu được triển khai, cơ chế này không chỉ tác động đến dòng chảy năng lượng mà còn có thể tái định hình chi phí thương mại quốc tế.

Theo công ty nghiên cứu kinh tế Capital Economics (Anh), eo biển Hormuz là “nút thắt” chiến lược của thị trường năng lượng toàn cầu. Việc áp dụng phí quá cảnh tại đây, dù ở mức 1 USD/thùng, tương đương khoảng 2 triệu USD mỗi tàu, được đánh giá là đủ để tạo ra sự dịch chuyển đáng kể trong cấu trúc chi phí vận tải dầu mỏ.

Một số tín hiệu cho thấy ý tưởng này đang được đưa vào bàn đàm phán, trong bối cảnh Mỹ và Iran vẫn duy trì lập trường vừa đối đầu vừa tìm kiếm điểm cân bằng. Tổng thống Mỹ Donald Trump từng đưa ra phản ứng trái chiều, khi mô tả khả năng hợp tác thu phí như một yếu tố “có thể đổi lấy hòa bình”, nhưng đồng thời cảnh báo Iran không nên đơn phương áp dụng biện pháp này nếu chưa đạt thỏa thuận rõ ràng.

Trên thực tế, lưu lượng qua eo biển Hormuz đã giảm mạnh trong giai đoạn căng thẳng. Dữ liệu từ công ty phân tích hàng hải Windward cho thấy số tàu qua khu vực này có thời điểm chỉ còn 11 tàu/ngày, giảm sâu so với hơn 100 tàu/ngày trước xung đột. Theo bộ phận phân tích dữ liệu của S&P Global Market Intelligence ghi nhận mức giảm tiếp xuống chỉ còn 4 tàu trong một phiên đầu tháng 4, phản ánh mức độ gián đoạn nghiêm trọng của chuỗi vận tải năng lượng.

Trong kịch bản Iran kiểm soát lưu lượng và thu phí, các chuyên gia cho rằng gánh nặng chi phí sẽ không phân bổ đồng đều lên người tiêu dùng cuối cùng. Do dầu thô là hàng hóa định giá toàn cầu, các nhà sản xuất tại Vùng Vịnh như UAE hay Kuwait khó có thể cộng trực tiếp phí này vào giá bán mà phải chấp nhận giảm biên lợi nhuận để duy trì cạnh tranh với các nguồn cung khác, bao gồm cả Mỹ.

Theo Giáo sư kinh tế Guntram Wolff (Viện nghiên cứu Bruegel, Bỉ) ước tính các quốc gia Vùng Vịnh có thể phải gánh tới 80–95% tổng chi phí phát sinh nếu cơ chế phí được áp dụng. Trong kịch bản mức phí tăng lên 2 USD/thùng, tổng chi phí có thể lên tới khoảng 14 tỷ USD mỗi năm đối với các nhà xuất khẩu dầu mỏ khu vực.

Dù vậy, mức chi phí này vẫn nằm trong khả năng chịu đựng của các quốc gia sản xuất dầu có chi phí khai thác thấp, trong nhiều trường hợp dưới 20 USD/thùng. Điều này khiến khả năng chấp nhận thỏa thuận trở nên hiện hữu nếu đổi lại là sự ổn định trong lưu thông hàng hải.

Tuy nhiên, giới phân tích cảnh báo việc thương mại hóa quyền kiểm soát một tuyến hàng hải chiến lược có thể tạo ra tiền lệ đáng lo ngại, làm xói mòn nguyên tắc tự do hàng hải vốn duy trì suốt hơn một thế kỷ. Một khi cơ chế này được thiết lập, nguy cơ mở rộng sang các tuyến vận tải khác là điều không thể loại trừ.

Ở góc độ địa chính trị, Trung Quốc – quốc gia nhập khẩu năng lượng lớn nhất thế giới – được xem là nhân tố có thể phản đối mạnh mẽ nhất. Với phụ thuộc lớn vào dòng chảy dầu mỏ qua Hormuz, bất kỳ gián đoạn hay chi phí phát sinh nào cũng tác động trực tiếp đến chuỗi cung ứng công nghiệp và thương mại của nền kinh tế này.

Trong bối cảnh đó, đề xuất “phí dầu 1 USD” không chỉ là một chi tiết kỹ thuật trong đàm phán, mà đang dần trở thành biến số mới trong cấu trúc rủi ro của thị trường năng lượng toàn cầu, nơi ranh giới giữa thương mại, an ninh và địa chính trị ngày càng bị xóa nhòa.