Nới lỏng quy định bản quyền cho AI có thể khiến ngành công nghiệp sáng tạo 'chết mòn'

Theo The Guardian, IFPI, tổ chức đại diện cho các hiệp hội và ngành công nghiệp ghi âm trên toàn thế giới, đang bày tỏ quan ngại trước khả năng Chính phủ Australia điều chỉnh luật bản quyền theo hướng có lợi cho các doanh nghiệp AI. Tổ chức này cho rằng, việc giảm nhẹ các nghĩa vụ bảo vệ quyền tác giả để đáp ứng yêu cầu của những tập đoàn công nghệ lớn có thể tạo ra tiền lệ nguy hiểm, không chỉ đối với thị trường âm nhạc Australia mà còn ảnh hưởng đến hoạt động sáng tạo và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên phạm vi toàn cầu.

Victoria Oakley, Giám đốc điều hành IFPI, nhận định việc một quốc gia có nền văn hóa phát triển như Australia cân nhắc nhượng bộ trước các yêu cầu của một số doanh nghiệp AI là quyết định thiếu hợp lý và tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Bà cảnh báo Australia không nên trở thành mắt xích yếu nhất trong hệ thống bảo vệ bản quyền quốc tế, nơi các cam kết về đổi mới công nghệ và thu hút đầu tư có thể được sử dụng để gây sức ép, khiến quyền lợi của những người sáng tạo bị đặt xuống thứ yếu.

Theo bà Oakley, vấn đề không chỉ giới hạn trong phạm vi lãnh thổ Australia. Nếu một quốc gia chấp nhận cơ chế bảo hộ bản quyền lỏng lẻo hơn, các doanh nghiệp AI có thể tận dụng cơ chế đó để huấn luyện mô hình bằng âm nhạc và nội dung sáng tạo có nguồn gốc từ nhiều quốc gia khác nhau. Điều này khiến những thay đổi pháp lý tại một thị trường có khả năng tạo ra tác động vượt ra ngoài biên giới quốc gia.

Tranh luận về quyền khai thác tác phẩm trong huấn luyện AI

Australia đang xem xét một loạt điều chỉnh chính sách liên quan đến AI, bao gồm trung tâm dữ liệu, an toàn trực tuyến, thị trường lao động, năng lượng và kinh tế. Trong đó, vấn đề sửa đổi quy định bản quyền trở thành nội dung gây tranh luận giữa các doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng sáng tạo.

Trước đó, Thủ tướng Australia Anthony Albanese từng cam kết bảo đảm mức độ bảo vệ cao nhất có thể đối với người sáng tạo, đồng thời cảnh báo việc sử dụng tác phẩm mà không trả thù lao cho chủ sở hữu quyền có thể bị xem là hành vi đánh cắp.

Tuy nhiên, những đề xuất từ các doanh nghiệp AI đang khiến giới sáng tạo lo ngại. Một số công ty cho rằng việc ký kết thỏa thuận cấp phép theo quy định bản quyền hiện hành quá phức tạp, đồng thời đề nghị điều chỉnh pháp luật để tạo thuận lợi cho hoạt động thu thập dữ liệu và huấn luyện mô hình AI.

Đáng chú ý, Anthropic từng đề xuất áp dụng cơ chế "opt-out", theo đó doanh nghiệp AI có thể thu thập, khai thác nội dung trực tuyến để huấn luyện mô hình, trừ khi chủ thể quyền chủ động thể hiện sự phản đối.

Đề xuất này đặt ra vấn đề đáng quan tâm đối với cơ chế bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Thay vì yêu cầu doanh nghiệp AI phải xác định chủ sở hữu quyền, xin phép và thỏa thuận điều kiện khai thác trước khi sử dụng tác phẩm, cơ chế opt-out lại chuyển trách nhiệm sang phía người sáng tạo. Chủ thể quyền phải tự phát hiện việc tác phẩm bị khai thác và chủ động thực hiện các biện pháp ngăn chặn.

Theo quan điểm của IFPI, cách tiếp cận này có nguy cơ làm giảm quyền kiểm soát của chủ sở hữu đối với tài sản trí tuệ, đồng thời tạo điều kiện để các doanh nghiệp công nghệ khai thác khối lượng lớn tác phẩm mà không có sự đồng ý hoặc cơ chế bồi hoàn thỏa đáng.

Victoria Oakley cũng bác bỏ lập luận cho rằng việc cấp phép sử dụng tác phẩm là quá khó khăn hoặc có thể cản trở đổi mới công nghệ. Bà cho biết, các hãng thu âm đã ký kết nhiều thỏa thuận cấp phép với những doanh nghiệp AI quy mô nhỏ tại nhiều quốc gia.

Thực tiễn hoạt động của các nền tảng âm nhạc như Spotify, Amazon Music, Apple Music và Tidal cũng được bà nhắc đến như những ví dụ cho thấy việc xây dựng các thỏa thuận khai thác nội dung có bản quyền hoàn toàn có thể thực hiện được.

Vì vậy, theo IFPI, thay vì làm suy yếu các quy định bảo hộ hiện hành, doanh nghiệp AI cần tìm kiếm cơ chế cấp phép phù hợp, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu tác phẩm khi sử dụng tài sản trí tuệ để phát triển công nghệ.

Bảo vệ bản quyền không đồng nghĩa với cản trở đổi mới sáng tạo

Một trong những lập luận được các doanh nghiệp AI đưa ra là họ cần sự chắc chắn về mặt pháp lý đối với vấn đề bản quyền trước khi quyết định đầu tư hoặc huấn luyện mô hình tại Australia. Tuy nhiên, IFPI cho rằng không thể đồng nhất việc tạo thuận lợi cho đầu tư công nghệ với việc chấp nhận nới lỏng các nguyên tắc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Victoria Oakley nhấn mạnh, không có cơ sở để cho rằng một quốc gia chỉ có thể thu hút đầu tư, thúc đẩy tăng trưởng hoặc được đánh giá là thân thiện với đổi mới sáng tạo khi đáp ứng toàn bộ yêu cầu của các doanh nghiệp AI.

Bà cho biết IFPI đã trao đổi với nhiều chính phủ và thủ đô trên thế giới về những diễn biến tại Australia, đồng thời bày tỏ lo ngại rằng việc thay đổi luật bản quyền theo hướng giảm nghĩa vụ đối với doanh nghiệp AI sẽ gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với hoạt động sáng tạo.

Về phía Chính phủ Australia, người phát ngôn của Tổng Chưởng lý Michelle Rowland cho biết chính phủ cam kết hỗ trợ cộng đồng sáng tạo. Mọi thay đổi về bản quyền trong tương lai phải bảo đảm quyền kiểm soát thực chất và cơ chế bồi thường công bằng cho những người nắm giữ quyền.

Quan điểm này cho thấy trọng tâm của cuộc tranh luận không đơn thuần là việc cho phép hay hạn chế doanh nghiệp AI tiếp cận dữ liệu, mà là xác lập ranh giới pháp lý giữa khai thác công nghệ và tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ.

Trong bối cảnh AI ngày càng phụ thuộc vào nguồn dữ liệu lớn để huấn luyện và phát triển, các tác phẩm âm nhạc, hình ảnh, văn học và nhiều loại hình sáng tạo khác đang trở thành nguồn tài nguyên có giá trị đối với doanh nghiệp công nghệ. Việc sử dụng những tài sản này cần được đặt trong khuôn khổ bảo hộ quyền tác giả, bảo đảm quyền quyết định của chủ sở hữu và lợi ích kinh tế chính đáng từ hoạt động khai thác.

Cảnh báo của IFPI một lần nữa nhấn mạnh rằng, phát triển AI và bảo vệ bản quyền không nhất thiết phải là hai mục tiêu đối lập. Một môi trường pháp lý minh bạch, trong đó doanh nghiệp có thể tiếp cận tác phẩm thông qua các thỏa thuận cấp phép và cơ chế trả thù lao phù hợp, sẽ góp phần tạo lập quan hệ hài hòa giữa đổi mới công nghệ và công nghiệp sáng tạo.

Ngược lại, nếu việc nới lỏng bản quyền trở thành điều kiện để thu hút đầu tư AI, nguy cơ không chỉ nằm ở sự suy giảm quyền kiểm soát tác phẩm của các chủ thể sáng tạo, mà còn ở việc hình thành một mô hình phát triển công nghệ dựa trên khai thác tài sản trí tuệ thiếu sự đồng thuận và chia sẻ lợi ích công bằng.