Đây là nhấn mạnh của Luật sư Nguyễn Thanh Hà - Chủ tịch Công ty Luật SB LAW với phóng viên Báo Công Thương về quy định theo Điều 39, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đối với trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng trong giao dịch trên không gian mạng.
Phòng ngừa rủi ro ngay trong quá trình vận hành nền tảng
- Thưa Luật sư, Điều 39, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 quy định khá cụ thể trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng trong giao dịch trên không gian mạng. Ở góc độ pháp lý, luật sư đánh giá như thế nào về những quy định này trong bối cảnh thương mại điện tử, các nền tảng số đang phát triển mạnh mẽ?
Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Việc Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 (Luật) có những quy định giao dịch trên không gian mạng là một bước điều chỉnh cần thiết để pháp luật theo kịp sự thay đổi rất nhanh của thương mại điện tử và mô hình kinh doanh trên nền tảng số hiện nay. Trong đó, điểm đáng chú ý của Điều 39 của Luật không chỉ nằm ở việc bổ sung thêm các nghĩa vụ đối với tổ chức, cá nhân kinh doanh trực tuyến, mà quan trọng hơn là pháp luật đã bắt đầu phân định trách nhiệm của các chủ thể tham gia vào môi trường giao dịch số.
Trong thực tế, một giao dịch trực tuyến không còn đơn giản là quan hệ giữa “người bán” và “người mua”. Phía sau giao dịch còn có nền tảng cung cấp hạ tầng, cơ chế hiển thị thông tin, công cụ đánh giá, quảng cáo, thanh toán, lưu trữ dữ liệu và tiếp nhận phản ánh. Những yếu tố này đều có thể tác động đáng kể đến quyết định của người tiêu dùng. Đối với tổ chức, cá nhân kinh doanh trên không gian mạng, trách nhiệm cốt lõi vẫn là phải cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác về hàng hóa, dịch vụ; tuân thủ các quy định về giao kết và thực hiện hợp đồng từ xa; đồng thời thực hiện các nghĩa vụ bảo vệ người tiêu dùng theo quy định của Luật.
Trong khi đó, đối với tổ chức thiết lập, vận hành nền tảng số trung gian, pháp luật đặt ra một số nghĩa vụ đặc thù, như công khai quy chế hoạt động và đầu mối phối hợp với cơ quan nhà nước; cung cấp thông tin về người bán theo quy định; bảo đảm cơ chế đánh giá, phản hồi của người tiêu dùng; minh bạch thông tin về hàng hóa, dịch vụ và quảng cáo; tiếp nhận, giải quyết phản ánh, khiếu nại; lưu trữ thông tin giao dịch và thực hiện các nghĩa vụ liên quan đến xác thực, quản lý thông tin người bán theo quy định pháp luật.
Theo tôi, cần nhìn nhận những nghĩa vụ này dưới một góc độ rộng hơn, đó là nền tảng số tuy không mặc nhiên là bên bán, nhưng cũng không thể hoàn toàn đứng ngoài trách nhiệm đối với môi trường giao dịch mà mình thiết lập và vận hành. Tuy nhiên, không thể suy diễn rằng cứ có giao dịch vi phạm trên một nền tảng thì nền tảng phải chịu trách nhiệm thay cho người bán. Trách nhiệm của từng chủ thể phải được xác định trên cơ sở vai trò, nghĩa vụ mà pháp luật đặt ra và mức độ tham gia của chủ thể đó vào giao dịch.
Khi nền tảng có khả năng kiểm soát hoặc tác động đến việc xác thực người bán, hiển thị thông tin, quảng cáo, đánh giá, lưu trữ dữ liệu hay tiếp nhận và xử lý khiếu nại, việc pháp luật đặt ra các nghĩa vụ tương ứng là hoàn toàn có cơ sở. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng phụ thuộc vào thông tin do nền tảng cung cấp. Một sản phẩm xuất hiện ở vị trí nào, được quảng cáo ra sao, có bao nhiêu lượt đánh giá, người bán có được xác thực hay không... đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định mua hàng. Vì vậy, bảo vệ người tiêu dùng trong môi trường số không chỉ là kiểm soát chất lượng hàng hóa sau khi giao dịch xảy ra, mà còn phải kiểm soát tính minh bạch và độ tin cậy của chính môi trường giao dịch.
Tăng khả năng giám sát, truy xuất
- Luật cũng đặt ra những trách nhiệm mới đối với tổ chức thiết lập, vận hành nền tảng số trung gian và nền tảng số lớn như thiết lập kho lưu trữ quảng cáo sử dụng thuật toán, đánh giá định kỳ hoạt động kiểm duyệt nội dung, quảng cáo hướng đến từng nhóm người tiêu dùng. Những quy định này có ý nghĩa như thế nào trong việc ngăn ngừa các hành vi xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng trên môi trường số, thưa luật sư?
Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Trong môi trường truyền thống, người tiêu dùng chủ yếu đánh giá hàng hóa, dịch vụ dựa trên thông tin trực tiếp từ người bán. Quyết định của người tiêu dùng còn có thể chịu tác động đáng kể bởi quảng cáo được cá nhân hóa, thứ tự hiển thị, nội dung được đề xuất, hệ thống đánh giá và các cơ chế tự động của nền tảng. Do đó, việc pháp luật đặt ra các yêu cầu riêng đối với nền tảng số lớn là cần thiết để tăng khả năng giám sát, truy xuất và phòng ngừa rủi ro ngay trong quá trình vận hành nền tảng.
Theo khoản 4 Điều 39, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, tổ chức thiết lập, vận hành nền tảng số lớn ngoài việc thực hiện các trách nhiệm áp dụng đối với nền tảng số trung gian còn phải thực hiện một số nghĩa vụ bổ sung, trong đó đáng chú ý là: thiết lập kho lưu trữ quảng cáo có sử dụng thuật toán để hướng đến người tiêu dùng hoặc nhóm người tiêu dùng cụ thể; đánh giá định kỳ hoạt động kiểm duyệt nội dung, việc sử dụng hệ thống thuật toán và quảng cáo hướng đến người tiêu dùng hoặc nhóm người tiêu dùng cụ thể.
Đồng thời đánh giá định kỳ việc xử lý tài khoản giả, việc sử dụng trí tuệ nhân tạo và các giải pháp tự động toàn bộ hoặc một phần. Đây là những yêu cầu cho thấy pháp luật đang chuyển trọng tâm từ việc chỉ kiểm soát kết quả của giao dịch sang kiểm soát cả những công cụ và phương thức có khả năng tác động đến hành vi của người tiêu dùng.
