Công nghệ số mở rộng năng lực giám sát, bảo vệ người tiêu dùng

Gian lận thương mại khó nhận diện trên không gian mạng

Theo Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, Bộ Công Thương, quy mô thương mại điện tử Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 31 tỷ USD, tăng 25,5% so với năm trước, tương đương khoảng 10% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng. Thị trường thương mại điện tử B2C tăng 19,5% trong 9 tháng đầu năm, tỷ lệ doanh nghiệp ứng dụng thương mại điện tử đạt 68%.

Quy mô thị trường mở rộng đồng nghĩa với số lượng giao dịch, chủ thể kinh doanh và nội dung quảng cáo cần giám sát ngày càng lớn. Những hành vi bán hàng giả, cung cấp thông tin sai lệch hoặc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ có thể diễn ra qua sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và nhiều kênh giao dịch khác nhau. Việc xác định danh tính người bán và nguồn gốc sản phẩm vì thế khó khăn hơn.

Theo ông Trần Hữu Linh - Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), hoạt động mua bán truyền thống thường gắn với cửa hàng và địa điểm kinh doanh xác định. Trên môi trường trực tuyến, người bán có thể tiếp cận khách hàng ở nhiều địa bàn mà không cần xuất hiện trực tiếp.

Áp lực còn đến từ nguồn lực thực thi, tại những địa bàn đông dân cư, số lượng hộ kinh doanh rất lớn, trong khi nhân lực kiểm tra có hạn, phương thức kiểm tra thủ công không còn đủ sức bao quát toàn bộ hoạt động kinh doanh. Việc phát hiện và xử lý vi phạm đòi hỏi sự hỗ trợ của các công cụ hiện đại.

Ông Phan Thế Thắng - Phó Trưởng ban Bảo vệ người tiêu dùng, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia nhận định, các mô hình kinh doanh trên nền tảng số biến đổi nhanh khiến việc nhận diện và kiểm soát hành vi vi phạm thêm phức tạp. Ở lĩnh vực quảng cáo, khối lượng nội dung quá lớn không cho phép cơ quan chức năng rà soát toàn diện bằng nhân lực truyền thống; vì vậy phải xác định trọng tâm, ưu tiên các nhóm có nguy cơ cao.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Văn Thành - Trưởng phòng Chính sách, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số nhấn mạnh, khi đối tượng vi phạm sử dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI), cơ quan quản lý cũng phải nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ để nhận diện hành vi gian lận. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã xác lập cơ sở cho hướng đi này. Điều 7 khuyến khích ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong bảo vệ người tiêu dùng. Điều 75 quy định trách nhiệm của Bộ Công Thương trong xây dựng cơ sở dữ liệu thông tin quốc gia về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Truy xuất nguồn gốc, thêm căn cứ phát hiện dấu hiệu hàng giả

Truy xuất nguồn gốc là một trong những giải pháp được lực lượng quản lý thị trường chú trọng. Trước đây, cán bộ kiểm tra phải trực tiếp quan sát hàng hóa, đối chiếu hồ sơ và thu thập chứng cứ; ngay cả khi bao bì hoặc nhãn hiệu có dấu hiệu giả mạo, kết luận vi phạm vẫn phải dựa trên căn cứ pháp luật chứ không thể chỉ dựa vào cảm quan.

Với mã QR và các hệ thống truy xuất, cán bộ có thể sử dụng điện thoại để tiếp cận dữ liệu sản phẩm, kiểm tra thông tin doanh nghiệp và đối chiếu mã nhận diện ngay tại hiện trường. Công cụ này giúp sàng lọc những trường hợp nghi vấn, từ đó lựa chọn biện pháp xác minh phù hợp. Tuy nhiên, mã QR không tự chứng minh hàng hóa là thật, nếu dữ liệu thiếu chính xác hoặc mã bị sao chép, kết quả quét có thể gây nhầm lẫn. Do đó, việc xác định hàng giả vẫn phải qua kiểm tra, xác minh theo quy định.

Từ ngày 23/12/2025, Bộ Công Thương đã đưa vào vận hành Hệ thống truy xuất nguồn gốc hàng hóa VeriGoods tại địa chỉ verigoods.vn, có khả năng kết nối và chia sẻ dữ liệu với Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa quốc gia. Đến hết tháng 5/2026, hệ thống đã xác thực hơn 1 triệu mã sản phẩm.

Cùng với hạ tầng dữ liệu, Thông tư số 31/2026/TT-BCT ngày 11/6/2026 quy định truy xuất nguồn gốc đối với sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương. Theo lộ trình, từ ngày 1/7/2026, thương nhân thực hiện đăng ký tài khoản, nhận mã định danh và xác thực thông tin sản phẩm. Từ ngày 1/1/2027, thương nhân thuộc diện bắt buộc thực hiện đầy đủ truy xuất nguồn gốc trước khi đưa hàng hóa vào lưu thông, các sản phẩm ngoài diện bắt buộc được khuyến khích áp dụng tự nguyện.

Thông tư cho phép doanh nghiệp cập nhật dữ liệu lên VeriGoods hoặc sử dụng hệ thống truy xuất nội bộ đáp ứng yêu cầu kết nối, chia sẻ thông tin. Dữ liệu thống nhất giúp cơ quan quản lý đối chiếu thông tin, trong khi thương nhân vẫn chịu trách nhiệm về tính chính xác của nội dung khai báo.

Theo ông Phạm Văn Quân - Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Công nghệ Checkee, định danh sản phẩm là cơ sở để quản lý thông tin truy xuất, những hệ thống có khả năng ghi nhận lịch sử quét, đối chiếu địa điểm và phát hiện dấu hiệu trùng lặp mã có thể hỗ trợ cảnh báo nguy cơ giả mạo. Phân tích dữ liệu bằng AI cũng có thể giúp lựa chọn những trường hợp bất thường để kiểm tra sâu hơn, song kết quả cảnh báo chưa phải kết luận vi phạm.

Dữ liệu phản ánh trở thành tín hiệu cảnh báo sớm

Bên cạnh truy xuất nguồn gốc, dữ liệu phản ánh của người tiêu dùng đang trở thành nguồn thông tin quan trọng giúp cơ quan chức năng nhận diện nguy cơ và giám sát thị trường. Theo lãnh đạo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, thay vì phụ thuộc vào việc cán bộ trực tiếp phát hiện sai phạm, cơ quan quản lý đang hướng tới cơ chế để người dân và doanh nghiệp chủ động cung cấp thông tin, phản ánh dấu hiệu bất thường. Cục cũng đang xây dựng các công cụ cảnh báo sớm đối với hành vi gian lận trên môi trường trực tuyến.

Thực tế cho thấy lượng thông tin tiếp nhận từ người tiêu dùng ngày càng lớn, theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, năm 2025, Tổng đài tư vấn, hỗ trợ người tiêu dùng 1800.6838 tiếp nhận 14.868 cuộc gọi, trong đó 9.513 cuộc được tổng đài viên trực tiếp xử lý, chiếm khoảng 64%. Cùng năm, Ủy ban tiếp nhận 896 đơn, thư phản ánh, yêu cầu và kiến nghị qua nhiều kênh, chủ yếu là thư điện tử và website.

Trong hoạt động kiểm tra, giám sát, Ủy ban đã xử lý vi phạm hành chính đối với 17 tổ chức, cá nhân với tổng số tiền xử phạt 2,71 tỷ đồng; đồng thời giám sát 19 chương trình thu hồi sản phẩm, hàng hóa có khuyết tật.

Theo ông Phan Thế Thắng, dữ liệu phản ánh giúp cơ quan quản lý phân loại vấn đề, xác định những đơn vị có nhiều kiến nghị để tập trung hậu kiểm theo phương thức quản lý rủi ro. Cách tiếp cận này cho phép sử dụng nguồn lực có trọng tâm, thay vì kiểm tra dàn trải. Tuy nhiên, phản ánh của người tiêu dùng là nguồn thông tin phục vụ xác minh, chưa phải căn cứ kết luận hành vi vi phạm.

Cùng với việc khai thác dữ liệu phản ánh, trách nhiệm của các nền tảng số trung gian giữ vai trò quan trọng trong giám sát giao dịch trực tuyến. Điều 39 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 quy định nghĩa vụ lưu trữ hoặc cung cấp giải pháp lưu trữ thông tin về sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ và giao dịch liên quan, tạo điều kiện để người tiêu dùng truy cập, truy vết và lưu giữ chứng từ. Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia đã yêu cầu các nền tảng số trung gian có quy mô lớn rà soát, báo cáo tình hình tuân thủ pháp luật.

Từ góc độ vận hành nền tảng, ông Nguyễn Lâm Thanh - Đại diện TikTok Việt Nam cho rằng, các sàn thương mại điện tử có đăng ký có lợi thế trong việc ghi nhận thông tin giao dịch và các chủ thể tham gia, qua đó hỗ trợ xác minh, giải quyết khiếu nại. Tuy nhiên, khoảng trống nằm ở những giao dịch diễn ra ngoài các nền tảng có đăng ký, thông tin người bán và chứng cứ mua bán có thể không được lưu trữ đầy đủ; điều này gây khó khăn cho việc truy vết, xác định trách nhiệm và xử lý vi phạm.

Về định hướng chính sách, Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định số 239/QĐ-BCT ngày 3/2/2026 phê duyệt Chương trình quốc gia về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng giai đoạn 2026-2030. Tiếp đó, Quyết định số 1769/QĐ-BCT ngày 15/7/2026 cụ thể hóa các nhiệm vụ triển khai, trong đó chú trọng ứng dụng công nghệ, nâng cao hiệu quả giám sát và tăng cường phối hợp giữa các chủ thể liên quan.

Những giải pháp trên cho thấy xu hướng chuyển từ kiểm tra dựa trên phát hiện trực tiếp sang giám sát dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro. Trong đó, dữ liệu truy xuất nguồn gốc hỗ trợ nhận diện hàng hóa, thông tin giao dịch giúp xác định chủ thể kinh doanh, còn phản ánh của người tiêu dùng cung cấp tín hiệu về những bất thường phát sinh trên thị trường. Khả năng kết nối, đối chiếu các nguồn thông tin sẽ quyết định hiệu quả phát hiện sớm và tổ chức kiểm tra, xử lý vi phạm.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi dữ liệu đủ tin cậy, được khai thác đúng mục đích và gắn với trách nhiệm cụ thể của từng chủ thể. Mỗi cảnh báo từ hệ thống vẫn cần được xác minh bằng những biện pháp nghiệp vụ và căn cứ pháp luật phù hợp.

Thương mại ngày càng dịch chuyển lên không gian số, đòi hỏi hiệu quả quản lý phải được đo bằng khả năng phát hiện sớm gian lận, xác định chính xác hành vi vi phạm và ngăn chặn kịp thời thiệt hại cho người tiêu dùng.