Hàn Quốc phát triển công nghệ 'truy xuất nguồn gốc âm nhạc AI', hướng tới bảo vệ quyền tác giả

Hơn một nửa số bản nhạc mới được tải lên nền tảng phát nhạc trực tuyến Deezer của Pháp mỗi ngày hiện được tạo ra bằng trí tuệ nhân tạo (AI). Theo Deezer, số lượng này đạt đỉnh vào tháng 6, với khoảng 90.000 bản nhạc mỗi ngày, tăng mạnh so với mức khoảng 10.000 bản nhạc/ngày vào tháng 1/2025.

Trước sự phát triển nhanh chóng của âm nhạc AI, ngành công nghiệp ghi âm đang chuyển dần từ các vụ kiện sang đàm phán với những doanh nghiệp phát triển công nghệ. Năm 2024, Universal Music Group, Warner Music Group và Sony Music đã kiện các nền tảng tạo nhạc bằng AI Suno và Udio. Sau đó, Udio đạt thỏa thuận dàn xếp với các hãng thu âm, trong khi Warner Music Group cũng dàn xếp với Suno.

Tuy nhiên, ngành âm nhạc vẫn chưa có cơ chế phù hợp để trả tiền cho những người có tác phẩm được sử dụng trong quá trình tạo nhạc bằng AI. Khác với hoạt động phát trực tuyến truyền thống, nơi lượt nghe được ghi nhận để làm căn cứ thanh toán, nhạc AI có thể kết hợp chất liệu từ nhiều bản ghi âm khác nhau, khiến việc xác định đóng góp của từng tác phẩm và phân chia tiền bản quyền trở nên phức tạp.

Hiện nay, các nền tảng vẫn loại những bản nhạc được tạo hoàn toàn bằng AI khỏi hệ thống chi trả tiền bản quyền. Điều này đặt ra yêu cầu xây dựng cơ chế vừa xác định được nguồn gốc chất liệu âm nhạc, vừa bảo đảm quyền lợi của chủ sở hữu quyền đối với các tác phẩm được sử dụng.

Phát triển công nghệ truy xuất nguồn gốc để phân chia tiền bản quyền

Tại Hàn Quốc, vấn đề này ngày càng trở nên cấp thiết khi các sản phẩm âm nhạc có sự hỗ trợ của AI đã xuất hiện trên bảng xếp hạng của Melon và YouTube. Dù vậy, các nền tảng phát nhạc trực tuyến lớn tại nước này hiện chưa yêu cầu đơn vị phân phối khai báo liệu AI có được sử dụng trong quá trình sản xuất âm nhạc hay không.

Tháng 8 vừa qua, Hiệp hội Bản quyền Âm nhạc Hàn Quốc (KOMCA), tổ chức thu tiền bản quyền lớn nhất nước này dành cho các nhạc sĩ, đã công bố bộ tiêu chuẩn đầu tiên về đăng ký tác phẩm âm nhạc có sự hỗ trợ của AI. Tuy nhiên, bộ tiêu chuẩn bị rút lại chỉ sau 22 ngày. Đến nay, Hàn Quốc vẫn chưa có cơ chế cụ thể để thu và phân phối tiền bản quyền đối với loại hình âm nhạc này.

Ông Lee Jong-pil, Giám đốc điều hành Neutune, startup công nghệ âm nhạc có trụ sở tại Seoul, cho rằng công nghệ cần thiết để giải quyết bài toán truy xuất nguồn gốc đã có. Theo ông, khi AI tạo ra một bản nhạc mới, có thể xác định những bản ghi âm được sử dụng làm chất liệu, chẳng hạn một bản nhạc đóng góp năng lượng sôi động, bản khác cung cấp âm sắc guitar và bản thứ ba được sử dụng để lấy tiết tấu trống ở một đoạn cụ thể.

Trả lời phỏng vấn The Korea Times tại văn phòng công ty ở quận Gangnam, Seoul, ngày 8/10, ông Lee cho biết công nghệ không còn là trở ngại lớn nhất. Khó khăn nằm ở việc xin sự đồng ý của chủ sở hữu quyền, một quá trình đòi hỏi thời gian và sự phối hợp giữa nhiều bên.

Theo ông, quá trình chuyển đổi từ đĩa CD sang tải nhạc kỹ thuật số từng buộc ngành công nghiệp âm nhạc phải đàm phán lại các quyền vốn được xây dựng quanh sản phẩm vật lý. Việc sử dụng AI cũng cần một cơ chế tương tự, có thể dựa trên sự chấp thuận trước của chủ sở hữu quyền hoặc hình thức cấp phép bao trùm đối với phạm vi sử dụng được xác định rõ ràng.

Được thành lập năm 2020 bởi các nhà nghiên cứu thuộc Trường Sau đại học Công nghệ Văn hóa, Viện Khoa học và Công nghệ Tiên tiến Hàn Quốc (KAIST), Neutune phát triển công nghệ xác định nguồn gốc đóng góp vào âm nhạc do AI tạo ra, đồng thời đo lường mức độ đóng góp của từng tác phẩm.

Hai sản phẩm tiêu biểu của công ty là Music DNA, công cụ quét các bản nhạc mới để tìm chất liệu có nguồn gốc từ những tác phẩm hiện có, và MixAudio, nền tảng phối lại âm nhạc bằng AI được tích hợp tính năng truy xuất nguồn gốc.

Chia nhỏ tác phẩm để xác định mức đóng góp

Phương pháp của Neutune dựa trên việc chia âm nhạc thành những đơn vị nhỏ mà công ty gọi là các “khối”. Một bản nhạc được phân tách theo nhạc cụ, chẳng hạn tiếng bass và trống, đồng thời chia theo cấu trúc như phần mở đầu và đoạn verse. Các đơn vị này có thể được tách riêng, chỉnh sửa rồi kết hợp lại để tạo thành sản phẩm mới.

Ông Lee ví phương pháp này như những bộ đồ chơi Lego. Thay vì coi một bản nhạc là sản phẩm nguyên khối, hệ thống cho phép người dùng thao tác với từng thành phần để tạo ra nhiều phiên bản khác nhau.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa trực tiếp đối với việc xác định tiền bản quyền. Theo ông Lee, nếu chỉ biết một bản nhạc mới có sử dụng chất liệu từ các tác phẩm A, B và C mà không xác định được mỗi tác phẩm đóng góp bao nhiêu, việc phân chia tiền bản quyền khó có thể chính xác.

Các thỏa thuận cấp phép giữa hãng thu âm và doanh nghiệp AI hiện chủ yếu đề cập đến việc sử dụng tác phẩm để huấn luyện mô hình hoặc tạo bản phối lại. Trong khi đó, xác định liệu một bản nhạc đầu ra có sử dụng chất liệu từ các tác phẩm được bảo hộ hay không đòi hỏi một hệ thống giám sát riêng, có khả năng đối chiếu sản phẩm mới với cơ sở dữ liệu âm nhạc quy mô lớn.

Ông Lee cho biết quy trình này có thể hình dung tương tự cách Shazam nhận diện một bài hát, nhưng mục tiêu của Music DNA là truy tìm các tác phẩm nguồn được sử dụng trong bản nhạc mới. Công nghệ như vậy có thể hỗ trợ việc xác định các tác phẩm liên quan, tạo cơ sở cho quá trình xem xét quyền sử dụng và phân chia doanh thu.

Dù vậy, công nghệ vẫn còn những giới hạn. Theo ông Lee, quyền tác giả đối với bản thân tác phẩm âm nhạc tương đối dễ theo dõi hơn so với các quyền gắn với một cá nhân, chẳng hạn giọng hát và hình ảnh của ca sĩ. Việc bảo vệ và đo lường mức độ sử dụng những yếu tố này phức tạp hơn, và ông kỳ vọng lĩnh vực đó sẽ có tiến triển vào khoảng năm tới.

Ranh giới giữa AI hợp pháp và AI vi phạm bản quyền

Một trở ngại khác là nhiều nhạc sĩ vẫn ngần ngại công khai việc sử dụng AI. Theo ông Lee, nguyên nhân không nằm ở bản thân công nghệ mà ở những tranh chấp bản quyền liên quan đến các nền tảng như Suno, vốn bị các hãng thu âm khởi kiện về dữ liệu huấn luyện.

Ông cho rằng nếu các nền tảng giải quyết được những vấn đề bản quyền và hoạt động trên cơ sở tuân thủ pháp luật, người sáng tạo sẽ không phải che giấu việc sử dụng công cụ của họ. Ông so sánh tình huống này với việc sử dụng một bản Microsoft Word không có giấy phép, điều mà người dùng khó có thể tự hào công khai.

“Vấn đề không phải là AI hay con người, mà là AI hợp pháp hay AI bất hợp pháp”, ông Lee nhấn mạnh.

Theo ông, yêu cầu nhạc sĩ khai báo việc sử dụng AI hiện chỉ có thể được xem là giải pháp tạm thời. Về lâu dài, các phần mềm âm nhạc cần tự động ghi nhận quá trình tạo ra tác phẩm, tương tự cách một số công cụ tạo hình ảnh đã thực hiện. Khi cơ chế này được phổ biến trong lĩnh vực âm thanh, thông tin về nguồn gốc và quá trình tạo lập có thể được tích hợp trực tiếp vào tệp âm thanh.

Ông Lee đánh giá Hàn Quốc có nhiều điều kiện để phát triển lĩnh vực âm nhạc AI, trong bối cảnh người tiêu dùng nước này có mức độ gắn bó cao với thần tượng và nhanh chóng tiếp nhận các công nghệ mới.

Đối với K-pop, ông cho rằng mô hình phát triển dựa trên việc xây dựng mọi nội dung xoay quanh nghệ sĩ sẽ khó mở rộng mãi theo cách truyền thống. Hướng đi tiếp theo có thể là hình thành một thị trường phối lại âm nhạc, trong đó người hâm mộ được phép sử dụng tác phẩm của nghệ sĩ thông qua nền tảng có cơ chế cấp phép rõ ràng, trả phí hoặc chia sẻ doanh thu.

Mô hình này có thể mở rộng cách thức khai thác thương mại các tác phẩm âm nhạc, đồng thời tạo thêm cơ hội để người hâm mộ tham gia sáng tạo. Tuy nhiên, điều kiện quan trọng là quyền sử dụng, phạm vi khai thác và lợi ích của các bên phải được xác định minh bạch.

“Dù là với ngành công nghiệp K-pop hay với chúng tôi, tôi muốn những gì chúng tôi đang theo đuổi có thể phát triển trước tiên tại Hàn Quốc”, ông Lee chia sẻ.

Câu chuyện của Neutune cho thấy việc phát triển âm nhạc bằng AI không chỉ là bài toán công nghệ. Để hình thành một thị trường âm nhạc AI bền vững, cần có sự kết hợp giữa công nghệ truy xuất nguồn gốc, cơ chế cấp phép và hệ thống phân chia tiền bản quyền, qua đó bảo đảm việc khai thác tác phẩm được thực hiện trên cơ sở tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ của người sáng tạo.

Thái An