Ngôi chùa hơn 1.000 năm tuổi giữa lòng Hà Nội: Có tượng Phật bằng ngọc quý nặng gần 600kg, lưu giữ dấu tích thời Lý

Giữa những tuyến phố đông đúc của Hà Nội, có một ngôi chùa cổ nằm lặng lẽ bên bờ Hồ Tây, nơi những mái ngói rêu phong, hàng cây xanh và không gian thờ tự trang nghiêm gợi nhớ về kinh thành Thăng Long xưa. Ít ai biết rằng, ngôi chùa này được khởi dựng từ đầu thế kỷ XI, chỉ một năm sau sự kiện vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long.

Đó là chùa Vạn Niên, tọa lạc trên đường Lạc Long Quân, thuộc phường Tây Hồ, Hà Nội. Không chỉ có lịch sử hơn một thiên niên kỷ, ngôi cổ tự còn lưu giữ nhiều di vật có giá trị, trong đó nổi bật là pho tượng Phật Thích Ca Mâu Ni được tạc từ khối ngọc phỉ thúy tự nhiên, cao gần 1,5m và nặng gần 600kg.

Ngôi cổ tự ra đời chỉ một năm sau khi Thăng Long trở thành kinh đô

Theo các tư liệu lịch sử, chùa Vạn Niên được khởi dựng vào năm Thuận Thiên thứ hai, tức năm 1011, dưới triều vua Lý Thái Tổ. Đây là thời điểm đặc biệt trong lịch sử dân tộc, khi kinh đô Thăng Long vừa được hình thành sau cuộc dời đô từ Hoa Lư năm 1010.

Việc ngôi chùa xuất hiện từ giai đoạn đầu của kinh thành Thăng Long cho thấy mối liên hệ lâu đời giữa Phật giáo với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cư dân vùng đất này.

Ban đầu, chùa mang tên Vạn Tuế, sau đó được đổi thành Vạn Niên. Tên gọi hiện nay gợi lên ý nghĩa trường tồn, bền vững theo thời gian, cũng phần nào phản ánh lịch sử kéo dài hơn 1.000 năm của công trình.

Trong sách Thăng Long cổ tích khảo, chùa được nhắc đến với vị trí ở bờ phía tây Hồ Tây, thuộc địa phận ấp Quán La xưa. Tư liệu còn ghi nhận sự kiện vào năm 1014, dưới triều Lý, nhà vua cho phép lập giới đàn tại đây để truyền giới cho tăng đồ.

Chi tiết này cho thấy chùa Vạn Niên không chỉ là một công trình thờ tự mà còn từng giữ vai trò nhất định trong hoạt động Phật giáo thời Lý, giai đoạn đạo Phật có ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống tinh thần của xã hội Đại Việt.

Theo các ghi chép được giới thiệu về di tích, chùa còn gắn với những danh tăng và truyền thống tu học Phật giáo lâu đời. Trong lịch sử, nơi đây được biết đến là một trong những ngôi chùa có liên hệ với dòng Mật tông.

Trải qua nhiều triều đại và những biến động của lịch sử, chùa Vạn Niên đã được tu bổ, tôn tạo nhiều lần. Tuy nhiên, ngôi chùa vẫn giữ được những dấu ấn kiến trúc truyền thống cùng nhiều hiện vật có giá trị, trở thành một phần quan trọng trong hệ thống di tích văn hóa quanh Hồ Tây.

Chùa Vạn Niên được xây dựng theo phong cách kiến trúc Phật giáo truyền thống, với các công trình bố trí trong khuôn viên gồm tam quan, chùa chính, điện Mẫu, nhà tăng và những hạng mục phụ trợ.

Khu vực thờ tự có bố cục mang dáng dấp hình chữ Đinh, với các nếp nhà được liên kết theo lối kiến trúc quen thuộc của chùa Việt. Những chi tiết như hệ thống cột, cửa gỗ, mái ngói và các họa tiết chạm khắc góp phần tạo nên không gian cổ kính, trang nghiêm.

Theo những tư liệu giới thiệu về di tích, một trong những đợt trùng tu quan trọng của chùa diễn ra vào khoảng thế kỷ XIX, dưới thời Nguyễn. Vì vậy, nhiều hạng mục kiến trúc hiện nay mang dấu ấn của nghệ thuật xây dựng và trang trí thời kỳ này.

Đặc biệt, chùa có hai lối vào, gồm cổng phía Hồ Tây và cổng tiếp cận từ đường Lạc Long Quân. Sự kết nối giữa không gian chùa với mặt hồ rộng lớn tạo nên cảnh quan thanh tịnh, khác biệt với nhịp sống sôi động bên ngoài.

Không chỉ có giá trị kiến trúc, chùa Vạn Niên còn lưu giữ một hệ thống di vật đáng chú ý. Theo các tư liệu về di tích, nơi đây có bộ tượng tròn gồm 46 pho, trong đó có 26 pho tượng Phật và 20 pho tượng Mẫu, tượng Tổ.

Ngoài ra, chùa còn bảo lưu hai quả chuông đồng có niên đại thời Nguyễn, 11 đạo sắc phong và nhiều hiện vật thờ tự khác. Những di vật này không chỉ phục vụ sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là nguồn tư liệu phản ánh lịch sử, mỹ thuật và văn hóa tôn giáo qua nhiều thời kỳ.

Một chi tiết đặc biệt là những mảng tường cổ được xây bằng gạch vồ, loại vật liệu gắn với kiến trúc truyền thống và được các tư liệu về chùa liên hệ với dấu tích thời Lý. Sự hiện diện của những vật liệu cổ giúp ngôi chùa lưu giữ phần nào dấu ấn kiến trúc của các giai đoạn lịch sử trước đây.

Đáng chú ý, một quả chuông đồng được đúc dưới thời vua Gia Long còn lưu giữ bài minh đề cập đến vị thế của chùa Vạn Niên như một danh lam cổ ở phía tây kinh thành Thăng Long. Đây là chứng tích cho thấy ngôi chùa đã được biết đến và trân trọng từ nhiều thế kỷ trước.

Với những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật đặc sắc, năm 1996, chùa Vạn Niên được Bộ Văn hóa và Thông tin xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật.

Pho tượng Phật ngọc gần 600kg và sức hút của ngôi chùa bên Hồ Tây

Bên cạnh những di vật cổ, một trong những điểm nhấn nổi bật nhất tại chùa Vạn Niên là pho tượng Phật Thích Ca Mâu Ni được chế tác từ ngọc phỉ thúy tự nhiên.

Theo thông tin giới thiệu về công trình, pho tượng được tạc từ khối ngọc có nguồn gốc Myanmar, cao gần 1,5m và nặng gần 600kg. Chất liệu ngọc quý cùng kích thước lớn khiến tác phẩm trở thành một trong những hiện vật đặc biệt được nhiều Phật tử và du khách quan tâm khi đến tham quan chùa.

Năm 2010, nhân dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội, chùa Vạn Niên tổ chức lễ an vị pho tượng tại Điện Phật Ngọc. Sự kiện này không chỉ bổ sung một công trình thờ tự quan trọng mà còn mang ý nghĩa gắn kết lịch sử ngôi chùa với dấu mốc một thiên niên kỷ của Thủ đô.

Pho tượng Phật được tạo tác với dáng vẻ trang nghiêm, thể hiện những đặc trưng trong nghệ thuật tượng Phật. Bề mặt ngọc được xử lý công phu, làm nổi bật đường nét và hình khối của tác phẩm, tạo nên điểm nhấn khác biệt trong không gian thờ tự.

Đối với những người quan tâm đến văn hóa Phật giáo, pho tượng không chỉ có giá trị về chất liệu mà còn mang ý nghĩa tâm linh, thể hiện lòng tôn kính đối với Đức Phật và truyền thống tín ngưỡng của cộng đồng.

Ngoài Điện Phật Ngọc, khuôn viên chùa Vạn Niên còn hấp dẫn bởi cảnh quan yên tĩnh. Những tán cây xanh, mái chùa cổ và không gian gần Hồ Tây tạo nên sự tương phản với nhịp sống hiện đại của Hà Nội.

Du khách đến đây có thể tìm hiểu lịch sử hình thành ngôi chùa, chiêm ngưỡng các công trình kiến trúc, hệ thống tượng pháp và những hiện vật có giá trị. Với người dân địa phương, chùa còn là địa điểm sinh hoạt tín ngưỡng quen thuộc, đặc biệt trong các dịp lễ, Tết và những ngày lễ lớn của Phật giáo.

Tuy nhiên, do đây là cơ sở thờ tự đang hoạt động, người tham quan cần lựa chọn trang phục lịch sự, giữ trật tự và tuân thủ quy định của nhà chùa. Việc tìm hiểu các hiện vật, chụp ảnh hoặc tiếp cận khu vực thờ tự cũng cần được thực hiện phù hợp với không gian văn hóa, tâm linh.

Sau hơn 1.000 năm tồn tại, chùa Vạn Niên vẫn giữ được vị trí đặc biệt trong hệ thống di tích lịch sử, văn hóa của Hà Nội. Từ dấu tích kiến trúc cổ, những quả chuông đồng thời Nguyễn đến pho tượng Phật bằng ngọc phỉ thúy nặng gần 600kg, mỗi công trình và hiện vật đều góp phần kể lại câu chuyện về một ngôi chùa gắn bó với lịch sử Thăng Long.

Giữa lòng Thủ đô hiện đại, ngôi cổ tự bên Hồ Tây không chỉ là nơi gìn giữ những giá trị văn hóa, tín ngưỡng lâu đời mà còn là điểm đến đáng khám phá đối với những ai muốn tìm hiểu chiều sâu lịch sử của vùng đất nghìn năm văn hiến.