Hormuz không chỉ chở dầu: Một ‘yết hầu’ khác đang bị siết chặt

Xung đột leo thang tại Eo biển Hormuz đang làm lộ rõ một lớp rủi ro ít được chú ý hơn dầu mỏ: an ninh lương thực. Khi tuyến vận tải chiến lược này bị gián đoạn, tác động không dừng ở thị trường năng lượng mà lan thẳng tới chuỗi cung ứng thực phẩm của toàn bộ Trung Đông.

Khoảng 20% nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu đi qua Hormuz mỗi ngày, nhưng với các nước vùng Vịnh, đây còn là cửa ngõ nhập khẩu thực phẩm. Ả Rập Xê Út phụ thuộc hơn 80% vào nhập khẩu, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) khoảng 90%, còn Qatar lên tới 98%, theo dữ liệu từ CNN.

Sự phụ thuộc này khiến bất kỳ gián đoạn nào cũng nhanh chóng chuyển hóa thành áp lực thực tế. Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) cảnh báo, mức độ đứt gãy hiện nay có thể nghiêm trọng nhất kể từ đại dịch COVID-19 và cú sốc từ Chiến tranh Nga–Ukraine, khi chuỗi cung ứng toàn cầu từng rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài.

Ở cấp độ doanh nghiệp, chi phí đang trở thành biến số chi phối. Các hãng tàu áp dụng phụ phí khoảng 4.000 USD mỗi container vào Trung Đông, trong khi vận tải đường bộ có thể dao động từ 4.000–9.000 USD. Điều này buộc nhiều doanh nghiệp phải tính toán lại toàn bộ cấu trúc chi phí, thay vì chỉ tối ưu từng khâu như trước.

Ông Daniel Cabral, giám đốc thu mua của Kibsons International tại UAE, thừa nhận chuỗi cung ứng hiện “cực kỳ khó khăn” khi doanh nghiệp phải xử lý khoảng 50.000 tấn hàng nhập khẩu mỗi năm từ các thị trường xa như Nam Phi hay Australia. Với hàng tươi sống, độ trễ logistics không chỉ làm tăng chi phí mà còn trực tiếp bào mòn giá trị hàng hóa.

Một số doanh nghiệp chuyển sang phương án vận tải thay thế, trong đó có tuyến đường bộ kéo dài từ châu Âu qua nhiều quốc gia trung gian. Chuỗi bán lẻ như Spinneys cho rằng phương án này có thể rẻ hơn khoảng 40% so với đường hàng không, nhưng đánh đổi bằng thời gian, độ phức tạp và rủi ro vận hành cao hơn đáng kể.

Trong khi đó, vận tải hàng không cũng không còn là “lối thoát an toàn” khi các điểm trung chuyển lớn như Sân bay quốc tế Dubai từng phải đóng cửa tạm thời do xung đột. Khi cả ba phương thức vận tải chủ chốt đều gặp trở ngại, khả năng duy trì dòng chảy hàng hóa trở nên mong manh hơn.

Áp lực chi phí đang dần truyền dẫn sang người tiêu dùng. Một số nhà bán lẻ dự kiến tăng giá tới 20% đối với các mặt hàng như sữa và nông sản tươi, phản ánh rõ đặc điểm của lạm phát chi phí đẩy. Đây là dạng lạm phát khó kiểm soát hơn, bởi nó không đến từ cầu tăng mà từ sự co hẹp của nguồn cung.

Tại các đô thị tiêu dùng lớn như Dubai, dấu hiệu ban đầu đã xuất hiện khi lựa chọn hàng hóa thu hẹp và giá cả nhích lên. Dù chưa có tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng, thị trường đang bước vào trạng thái nhạy cảm, nơi kỳ vọng có thể thay đổi nhanh hơn thực tế cung – cầu.

Ở góc độ chính sách, các nước trong khu vực đã bắt đầu mở thêm hành lang thương mại và tìm cách đa dạng hóa tuyến nhập khẩu. Tuy nhiên, các giải pháp này chủ yếu mang tính giảm tải ngắn hạn, trong khi vấn đề cốt lõi vẫn nằm ở an ninh hàng hải tại Hormuz.

Cảnh báo lúc này cần được đặt trong điều kiện cụ thể. Rủi ro chưa chuyển thành khủng hoảng ngay lập tức, nhưng xác suất đang tăng lên nếu xung đột kéo dài, chi phí vận tải duy trì ở mức cao và các tuyến thay thế không đủ công suất bù đắp. Ngược lại, chỉ cần mức độ an toàn hàng hải được cải thiện, áp lực có thể hạ nhiệt tương đối nhanh.

Hormuz vì thế không còn là câu chuyện riêng của dầu mỏ. Khi một “yết hầu” logistics bị siết lại, các mắt xích phía sau từ thực phẩm đến chi phí sinh hoạt sẽ lần lượt chịu tác động. Vấn đề không chỉ là gián đoạn có xảy ra hay không, mà là hệ thống có đủ dư địa để hấp thụ cú sốc đó trong bao lâu.