Bảo vệ người tiêu dùng yếu thế từ những bài học trong nhà trường

Khi học sinh trở thành cầu nối bảo vệ người tiêu dùng

Sự phát triển của thương mại điện tử đang mở ra nhiều cơ hội mua sắm thuận tiện cho người dân, song cũng kéo theo không ít nguy cơ về hàng giả, hàng kém chất lượng và thông tin quảng cáo sai lệch. Đáng lo ngại, những rủi ro này càng khó nhận diện đối với người tiêu dùng thiếu kiến thức, kỹ năng hoặc gặp hạn chế trong việc tiếp cận công nghệ, đặc biệt là các nhóm dễ bị tổn thương.

Với người cao tuổi, người khuyết tật, trẻ em hoặc những người có điều kiện kinh tế hạn chế, việc tiếp cận thông tin và xử lý tranh chấp khi mua sắm càng gặp nhiều trở ngại. Không phải ai cũng biết cách kiểm tra độ tin cậy của người bán, lưu giữ chứng từ giao dịch hoặc tìm kiếm sự hỗ trợ khi quyền lợi bị xâm phạm.

Trong bối cảnh đó, giáo dục kiến thức tiêu dùng từ nhà trường có thể trở thành một hướng tiếp cận thiết thực. Học sinh ngày nay thường xuyên sử dụng internet, tiếp xúc với quảng cáo và các hình thức mua bán trực tuyến. Nếu được hướng dẫn đúng cách, các em không chỉ biết tự bảo vệ mình mà còn có thể chia sẻ những kỹ năng cần thiết với người thân.

Chẳng hạn, một học sinh biết nhận diện đường dẫn giả mạo có thể nhắc ông bà thận trọng trước tin nhắn yêu cầu chuyển tiền. Những kiến thức về nguồn gốc hàng hóa, hạn sử dụng, chính sách đổi trả cũng có thể được các em vận dụng trong sinh hoạt gia đình.

Điều đáng nói, giáo dục tiêu dùng không nhất thiết phải trở thành một môn học riêng. Nội dung này có thể được lồng ghép vào hoạt động trải nghiệm, giáo dục công dân, sinh hoạt lớp hoặc các buổi tuyên truyền về an toàn trên không gian mạng.

Thông qua những tình huống gần gũi, học sinh sẽ hiểu rằng mua sắm có trách nhiệm không chỉ là lựa chọn sản phẩm phù hợp với túi tiền, mà còn là biết đặt câu hỏi trước những thông tin thiếu rõ ràng và chủ động bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Từ nhận thức trong nhà trường đến trách nhiệm cộng đồng

Dưới góc độ giáo dục, trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, bà Lê Thị Loan, nguyên Phó khoa Giáo dục (Học viện Quản lý Giáo dục), cho rằng việc trang bị kiến thức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cho học sinh cần được quan tâm từ sớm, nhất là trong bối cảnh các em ngày càng tiếp xúc nhiều với mạng xã hội, quảng cáo và hoạt động mua sắm trực tuyến.

Theo bà Loan, việc học sinh sử dụng thành thạo các thiết bị công nghệ không đồng nghĩa với khả năng nhận diện đầy đủ những rủi ro trong tiêu dùng. Trên môi trường số, các chương trình khuyến mại, quảng cáo sản phẩm hay lời giới thiệu từ những người có ảnh hưởng có thể tác động đến tâm lý và quyết định mua sắm của học sinh. Trong khi đó, không phải em nào cũng được trang bị kỹ năng kiểm chứng thông tin, đánh giá chất lượng hàng hóa hoặc xử lý khi phát sinh tranh chấp.

“Điều quan trọng không chỉ là giúp học sinh biết mình có những quyền gì khi mua hàng, mà còn phải hình thành khả năng nhận diện nguy cơ và ứng xử phù hợp trước những tình huống cụ thể. Khi gặp một sản phẩm được quảng cáo với công dụng vượt trội hoặc mức giá thấp bất thường, các em cần biết đặt câu hỏi về nguồn gốc, chất lượng và độ tin cậy của thông tin, thay vì vội vàng đưa ra quyết định”, bà Loan phân tích.

Từ đó, bà Loan đề xuất nội dung giáo dục kỹ năng tiêu dùng cần được xây dựng phù hợp với từng độ tuổi, đồng thời tăng cường các hoạt động thực hành thay vì chỉ truyền đạt kiến thức lý thuyết. Với học sinh tiểu học, có thể bắt đầu từ những kỹ năng đơn giản như đọc nhãn hàng hóa, kiểm tra hạn sử dụng. Ở bậc trung học, nội dung cần mở rộng sang bảo vệ thông tin cá nhân, nhận diện dấu hiệu lừa đảo trực tuyến và tìm kiếm sự hỗ trợ khi quyền lợi bị xâm phạm.

Đặc biệt, theo bà Loan, nhà trường có thể lồng ghép các tình huống tiêu dùng thường gặp vào hoạt động trải nghiệm, sinh hoạt chuyên đề hoặc những môn học phù hợp. Chẳng hạn, học sinh được hướng dẫn cách xử lý khi nhận hàng không đúng mô tả, phát hiện đường dẫn mua sắm giả mạo hoặc gặp những lời mời chào có dấu hiệu bất thường. Qua đó, các em không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn hình thành thói quen cân nhắc, kiểm chứng thông tin trước khi thực hiện giao dịch.

“Giáo dục kỹ năng tiêu dùng chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi học sinh biết vận dụng vào đời sống. Nếu các em có thể chủ động nhận diện một quảng cáo thiếu trung thực, kiểm tra thông tin trước khi mua hàng và nhắc nhở người thân cảnh giác với những giao dịch đáng ngờ, đó chính là kết quả thiết thực của quá trình giáo dục. Những kiến thức này còn có thể lan tỏa đến ông bà, cha mẹ, đặc biệt là người cao tuổi và những người còn hạn chế trong tiếp cận công nghệ”, bà Loan nhấn mạnh.

Bên cạnh vai trò của nhà trường, bà Loan cũng lưu ý sự phối hợp giữa gia đình và các đơn vị chuyên môn trong việc xây dựng môi trường giáo dục tiêu dùng an toàn. Việc duy trì những hoạt động hướng dẫn gắn với thực tiễn sẽ giúp học sinh từng bước hình thành ý thức tiêu dùng có trách nhiệm, đồng thời góp phần nâng cao khả năng tự bảo vệ của các thành viên trong gia đình.

Từ góc nhìn gia đình, việc trang bị kiến thức tiêu dùng cho học sinh cũng được nhiều phụ huynh quan tâm, bởi những rủi ro trong mua sắm trực tuyến không còn là câu chuyện riêng của người trưởng thành.

Chị Nguyễn Minh Anh, phụ huynh học sinh Trường THCS Thái Thịnh (Hà Nội) chia sẻ: “Hiện nay, các cháu tiếp xúc với điện thoại, mạng xã hội từ khá sớm nên rất dễ bị thu hút bởi những sản phẩm được quảng cáo trên mạng. Tôi mong nhà trường tăng cường hướng dẫn học sinh cách phân biệt thông tin thật, giả, kiểm tra nguồn gốc hàng hóa và nhận biết những dấu hiệu lừa đảo. Khi con có kiến thức, nhiều khi chính con lại là người nhắc nhở bố mẹ, ông bà thận trọng hơn trước những lời mời chào mua sắm”.

Theo phụ huynh này, những bài học gắn với tình huống thực tế sẽ giúp học sinh dễ tiếp thu và vận dụng hơn. Đặc biệt, nếu được duy trì thường xuyên, việc giáo dục kỹ năng tiêu dùng có thể tạo ra sự thay đổi trong thói quen mua sắm của cả gia đình, góp phần hạn chế những thiệt hại không đáng có đối với người tiêu dùng, nhất là các nhóm dễ bị tổn thương.

Từ góc độ chính sách, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã quy định cụ thể việc bảo vệ người tiêu dùng dễ bị tổn thương, đồng thời xác định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh. Để các quy định phát huy hiệu quả, công tác tuyên truyền cần được triển khai bằng những hình thức gần gũi, giúp người dân nhận diện rủi ro và biết cách bảo vệ quyền lợi khi tham gia giao dịch.

Bảo vệ người tiêu dùng dễ bị tổn thương không chỉ dừng lại ở việc hoàn thiện các quy định pháp luật mà còn đòi hỏi cơ chế thực thi hiệu quả, nhất là trong tiếp nhận, xử lý phản ánh và giải quyết tranh chấp. Đây cũng là yếu tố quan trọng để bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân, góp phần xây dựng thị trường minh bạch, công bằng và phát triển bền vững.

Quan trọng hơn, bảo vệ người tiêu dùng yếu thế cần hướng tới việc thu hẹp khoảng cách tiếp cận thông tin, để mỗi người dân, dù ở hoàn cảnh nào, cũng có thể chủ động thực hiện quyền lợi chính đáng của mình khi tham gia thị trường.