Bộ Tài chính muốn siết chuyển giá và giao dịch xuyên biên giới bằng khung thuế mới

Bộ Tài chính đang xây dựng Thông tư mới hướng dẫn thực hiện các Hiệp định tránh đánh thuế hai lần (DTA), cơ chế thỏa thuận song phương (MAP) và thỏa thuận trước về phương pháp xác định giá tính thuế (APA), trong bối cảnh các giao dịch xuyên biên giới ngày càng phức tạp và áp lực chống chuyển giá gia tăng mạnh.

Theo cơ quan quản lý, Thông tư 205 ban hành từ năm 2013 đã không còn theo kịp thực tế mới của nền kinh tế số, dịch vụ xuyên biên giới và mô hình đầu tư đa tầng của các tập đoàn đa quốc gia. Những vấn đề như chủ sở hữu thực hưởng, cơ sở thường trú, chuyển nhượng vốn gián tiếp hay phân bổ lợi nhuận xuyên biên giới đang trở thành “điểm nóng” trong quản lý thuế quốc tế.

Điểm đáng chú ý là dù APA được xem như công cụ quan trọng để giảm tranh chấp thuế và hạn chế rủi ro chuyển giá, Việt Nam đến nay vẫn chưa có hồ sơ APA chính thức nào được ký kết. Điều này cho thấy khoảng cách khá lớn giữa nhu cầu thực tế của doanh nghiệp FDI và khả năng vận hành cơ chế quản lý hiện nay. Theo EY, nhiều tập đoàn đa quốc gia muốn sử dụng APA để giảm nguy cơ thanh tra kéo dài và tăng khả năng dự báo nghĩa vụ thuế.

Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn e ngại do quy trình phức tạp, yêu cầu dữ liệu lớn và thiếu hệ thống dữ liệu so sánh đủ tin cậy tại Việt Nam. Áp lực với cơ quan thuế cũng ngày càng lớn hơn khi dòng vốn FDI và các giao dịch liên kết tăng mạnh. Giai đoạn 2014-2025, mỗi năm có hàng nghìn doanh nghiệp có giao dịch liên kết bị thanh tra, kiểm tra, với số tiền xử lý liên quan đến chuyển giá và phân bổ lợi nhuận xuyên biên giới lên tới hàng chục nghìn tỷ đồng.

Theo Deloitte Việt Nam, các tập đoàn đa quốc gia hiện có xu hướng dịch chuyển lợi nhuận thông qua tài sản vô hình, dữ liệu và dịch vụ nội bộ xuyên biên giới thay vì các mô hình sản xuất truyền thống. Điều này khiến việc xác định phần giá trị thực sự tạo ra tại Việt Nam trở nên khó khăn hơn rất nhiều.

Kinh tế số cũng đang tạo thêm áp lực lớn lên hệ thống thuế hiện hành. Nhiều doanh nghiệp công nghệ có thể tạo doanh thu lớn tại Việt Nam mà không cần hiện diện vật lý, khiến các khái niệm truyền thống như “cơ sở thường trú” hay “nơi phát sinh thu nhập” dần trở nên lỗi thời. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), nếu hệ thống pháp lý không được cập nhật theo các chuẩn chống xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận toàn cầu (BEPS), nguy cơ thất thu ngân sách và tranh chấp quốc tế sẽ còn gia tăng mạnh hơn trong thời gian tới.

Vì vậy, dự thảo Thông tư mới đang được xây dựng theo hướng siết chặt hơn các điều kiện áp dụng Hiệp định tránh đánh thuế hai lần. Một trong những thay đổi lớn là cơ quan quản lý sẽ đánh giá sâu hơn bản chất kinh tế và quyền kiểm soát thực tế của bên nhận thu nhập thay vì chỉ dựa trên hồ sơ pháp lý hay cấu trúc giao dịch.

Điều này đặc biệt liên quan đến các khoản thanh toán xuyên biên giới như lãi vay, cổ tức, tiền bản quyền hay phí dịch vụ – nhóm giao dịch thường có giá trị lớn và tiềm ẩn nguy cơ chuyển lợi nhuận giữa các quốc gia. Bộ Tài chính cũng cập nhật các nguyên tắc chống lạm dụng Hiệp định theo chuẩn BEPS và Hiệp định đa phương MLI mà Việt Nam tham gia từ năm 2023.

Theo giới chuyên môn, đây là bước đi quan trọng nhằm đưa hệ thống quản lý thuế quốc tế của Việt Nam tiến gần hơn với chuẩn toàn cầu. Ngoài mục tiêu chống thất thu, việc sửa đổi khung pháp lý lần này còn mang ý nghĩa cạnh tranh thu hút FDI thế hệ mới. Các doanh nghiệp nước ngoài hiện không chỉ quan tâm ưu đãi thuế mà còn đặc biệt chú trọng tính minh bạch, khả năng dự báo và mức độ ổn định của chính sách thuế tại quốc gia đầu tư.

Theo khuyến nghị của OECD, bài toán lớn nhất với Việt Nam lúc này là phải cân bằng giữa siết chống chuyển giá và duy trì môi trường đầu tư đủ minh bạch, rõ ràng để không làm tăng chi phí tuân thủ hoặc phát sinh tranh chấp kéo dài với nhà đầu tư nước ngoài.