Từ cấm dân giữ vàng, Trung Quốc định hình thị trường nghìn tỷ USD ra sao?

Ít ai biết rằng trước khi trở thành thị trường vàng lớn nhất thế giới, Trung Quốc từng có hơn nửa thế kỷ cấm người dân sở hữu và giao dịch vàng. Từ năm 1949 đến đầu những năm 2000, vàng không được xem là một loại tài sản đầu tư như hiện nay mà là nguồn lực chiến lược phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế quốc gia. Trong giai đoạn này, Bắc Kinh kiểm soát chặt chẽ toàn bộ hoạt động liên quan đến vàng, từ khai thác, lưu thông đến nắm giữ trong dân cư.

Theo nhiều nghiên cứu và tài liệu lịch sử, khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa mới thành lập, nền kinh tế đối mặt với tình trạng thiếu hụt ngoại tệ nghiêm trọng, trong khi đồng Nhân dân tệ chưa có vị thế trên trường quốc tế. Trong bối cảnh đó, vàng trở thành một trong những tài sản quan trọng nhất để bảo đảm thanh toán quốc tế và nhập khẩu hàng hóa thiết yếu.

Năm 1950, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc ban hành quy định quản lý vàng bạc, đóng băng gần như toàn bộ hoạt động giao dịch vàng trong dân. Cá nhân không được phép tự do mua bán hay tích trữ vàng. Chính sách này kéo dài nhiều thập kỷ. Toàn bộ lượng vàng khai thác được phải bán cho Nhà nước, trong khi các đơn vị sản xuất muốn sử dụng vàng đều phải xin hạn ngạch. Giá vàng cũng được ngân hàng trung ương ấn định thay vì để thị trường quyết định.

Theo các chuyên gia, chiến lược này giúp Trung Quốc tập trung nguồn lực vàng vào dự trữ quốc gia trong giai đoạn nền kinh tế còn non trẻ. Một phần vàng được sử dụng để thanh toán nợ nước ngoài, một phần phục vụ nhập khẩu lương thực, máy móc và thiết bị công nghiệp cho quá trình công nghiệp hóa.

Bước ngoặt chỉ thực sự xuất hiện khi nền kinh tế Trung Quốc tăng trưởng mạnh và nguồn dự trữ ngoại hối được cải thiện đáng kể từ thập niên 1980. Nhu cầu sở hữu vàng của người dân ngày càng lớn buộc cơ chế quản lý phải thay đổi. Ban đầu, Trung Quốc cho phép phát triển thị trường trang sức vàng nhưng vẫn duy trì cơ chế thu mua và phân phối tập trung.

Tuy nhiên, cột mốc quan trọng nhất đến vào năm 2002 khi Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải (Shanghai Gold Exchange - SGE) chính thức đi vào hoạt động. Sự kiện này đánh dấu quá trình chuyển đổi từ thị trường vàng do Nhà nước kiểm soát sang cơ chế giá được xác lập bởi cung - cầu. Lần đầu tiên sau hơn nửa thế kỷ, vàng tại Trung Quốc được giao dịch theo nguyên tắc thị trường.

Những gì diễn ra sau đó được xem là một trong những câu chuyện tăng trưởng ấn tượng nhất của thị trường vàng toàn cầu. Từ 108 thành viên ban đầu, Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải hiện quy tụ hàng trăm tổ chức tài chính, ngân hàng và doanh nghiệp trong và ngoài nước. Hệ sinh thái giao dịch cũng mở rộng từ các hợp đồng vàng giao ngay sang hàng loạt sản phẩm phái sinh như kỳ hạn, quyền chọn và hoán đổi.

Giá trị giao dịch tăng trưởng với tốc độ vượt xa nhiều thị trường tài chính khác. Nếu năm 2009 quy mô giao dịch mới vượt 1.000 tỷ Nhân dân tệ thì đến năm 2020 con số này đã đạt gần 37.000 tỷ Nhân dân tệ. Riêng năm 2025, tổng giá trị giao dịch vàng trên các sở giao dịch lớn của Trung Quốc đã lên tới hàng trăm nghìn tỷ Nhân dân tệ, đưa nước này trở thành một trong những trung tâm giao dịch vàng lớn nhất thế giới.

Tham vọng của Bắc Kinh không dừng lại ở quy mô thị trường. Năm 2014, Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải mở cửa cho nhà đầu tư quốc tế tham gia. Hai năm sau, Trung Quốc ra mắt cơ chế định giá vàng bằng Nhân dân tệ mang tên "Shanghai Gold Benchmark Price", đánh dấu lần đầu tiên một trung tâm tài chính châu Á có tiếng nói riêng trong việc xác lập giá vàng toàn cầu thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào London hay New York.

Hiện nay, Trung Quốc vừa là quốc gia khai thác vàng lớn nhất thế giới, vừa là thị trường tiêu thụ vàng hàng đầu toàn cầu. Đáng chú ý, dù giá vàng liên tục lập đỉnh trong năm 2025, nhu cầu mua vàng miếng và vàng xu của người dân Trung Quốc vẫn tăng mạnh, vượt 500 tấn.

Hành trình từ việc cấm người dân nắm giữ vàng đến xây dựng một trong ba trung tâm giao dịch vàng lớn nhất thế giới phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong tư duy quản lý của Trung Quốc. Nếu như vàng từng được xem là nguồn lực cần tập trung cho quốc gia, thì ngày nay nó đã trở thành một phần của chiến lược phát triển thị trường tài chính và nâng cao vị thế của đồng Nhân dân tệ trên trường quốc tế.