Thỏa thuận Mỹ - Iran chưa kịp phát huy hiệu lực, Hormuz lại bất ổn

Chỉ vài ngày sau khi Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận sơ bộ nhằm khôi phục hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz, một tàu hàng lại bị tấn công gần vùng biển Oman, buộc Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) thuộc Liên Hợp Quốc tạm dừng kế hoạch hỗ trợ hàng nghìn thuyền viên rời khu vực. Diễn biến mới cho thấy rủi ro địa chính trị tại tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới vẫn chưa hạ nhiệt, dù xung đột đã có dấu hiệu lắng xuống.

Theo Cơ quan Điều phối Thương mại Hàng hải Vương quốc Anh (UKMTO), một tàu hàng đã bị đầu đạn bắn trúng gần vùng biển Oman. Reuters dẫn lời hai quan chức Mỹ cho biết Iran là bên nổ súng, trong khi nhiều nguồn tin an ninh nhận định con tàu Ever Lovely treo cờ Singapore nhiều khả năng bị máy bay không người lái (UAV) tấn công.

Vụ việc xảy ra chỉ vài giờ sau khi Tehran cảnh báo các tàu chỉ được đi qua eo biển Hormuz theo những tuyến hàng hải do Iran phê chuẩn. Cơ quan quản lý eo biển do Iran thành lập cũng tuyên bố các tàu không tuân thủ hướng dẫn sẽ không được bảo đảm an toàn.

Diễn biến này khiến IMO quyết định tạm đình chỉ chương trình hỗ trợ hàng trăm tàu cùng hàng nghìn thuyền viên mắc kẹt nhiều tháng tại Vịnh Ba Tư. Theo Tổng Thư ký IMO Arsenio Dominguez, tổ chức cần đánh giá lại các điều kiện an toàn trước khi tiếp tục triển khai kế hoạch, dù con tàu bị tấn công không nằm trong danh sách sơ tán.

Chương trình của IMO mới được khởi động từ ngày 24/6 trên cơ sở tự nguyện, cho phép tàu thuyền rời Vịnh Ba Tư qua hai tuyến hàng hải nằm trong vùng biển Iran và Oman dưới cơ chế giám sát quốc tế. Việc kế hoạch phải tạm dừng chỉ sau hai ngày phản ánh mức độ mong manh của thỏa thuận hạ nhiệt giữa Washington và Tehran.

Thị trường năng lượng lập tức phản ứng. Sau khi thông tin về vụ tấn công được công bố, giá dầu Brent tăng 2,1% lên 75,26 USD/thùng, trong khi dầu WTI tăng hơn 2% lên 71,92 USD/thùng, đảo chiều hoàn toàn so với xu hướng giảm trước đó khi giới đầu tư kỳ vọng lưu thông qua Hormuz sẽ sớm trở lại bình thường.

Theo Kpler, hơn 20 tàu chở dầu với tổng cộng khoảng 35 triệu thùng dầu đã đi qua eo biển Hormuz kể từ khi Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận mở lại tuyến hàng hải chiến lược này. Tuy nhiên, vụ tấn công mới nhất cho thấy việc các tàu có thể di chuyển không đồng nghĩa rủi ro an ninh đã được loại bỏ.

Ở chiều ngoại giao, tín hiệu từ hai phía vẫn chưa thực sự đồng nhất. Trước đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump cảnh báo Washington có thể nối lại các cuộc không kích nếu Iran không tuân thủ thỏa thuận. Ngoại trưởng Marco Rubio cũng khẳng định mọi hành động đe dọa tự do hàng hải tại Hormuz sẽ kéo theo những hệ quả nghiêm trọng.

Trong khi đó, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tiếp tục khẳng định quyền kiểm soát thực tế tại khu vực. Ngày 26/6, lực lượng này tuyên bố chỉ những tàu đi theo tuyến do Tehran chỉ định mới được bảo đảm an toàn, đồng thời yêu cầu hai tàu treo cờ Panama đổi hướng ngay trong ngày.

Điều này cho thấy nguy cơ lớn nhất đối với thị trường dầu mỏ hiện nay không còn nằm ở khả năng Hormuz bị phong tỏa hoàn toàn, mà là trạng thái bất ổn kéo dài khiến hoạt động vận tải luôn đứng trước nguy cơ bị gián đoạn. Chỉ cần một vụ tấn công đơn lẻ cũng đủ làm đảo chiều kỳ vọng của thị trường và kéo giá năng lượng tăng trở lại.

Theo báo cáo mới công bố của Ngân hàng Citigroup (Citi), kịch bản cơ sở vẫn là căng thẳng Trung Đông sẽ tiếp tục hạ nhiệt, qua đó đưa giá dầu Brent về vùng 60–65 USD/thùng trong 6–12 tháng tới khi lưu lượng vận chuyển qua Hormuz trở lại bình thường. Tuy nhiên, dự báo này chỉ có thể trở thành hiện thực nếu các sự cố an ninh không tiếp tục xuất hiện. Trong bối cảnh hiện nay, niềm tin của thị trường đối với tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu vẫn là biến số khó đoán nhất.