Ngôi chùa cổ gần 800 năm tuổi ở Việt Nam: Có tháp 7 tầng gắn với truyền thuyết xây dựng chỉ trong một đêm
Nằm gần Quốc lộ 2A, thuộc phường Vĩnh Yên, tỉnh Phú Thọ, chùa Cói là một trong những ngôi cổ tự gắn bó lâu đời với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân địa phương. Được cho là hình thành từ cuối thế kỷ XII đến đầu thế kỷ XIII, ngôi chùa đã trải qua nhiều biến động lịch sử, khiến phần lớn kiến trúc ban đầu không còn nguyên vẹn. Tuy nhiên, những dấu tích còn lại, đặc biệt là tòa tháp bảy tầng cao khoảng 7,7m cùng hệ thống tượng Phật cổ, vẫn cho thấy giá trị lịch sử và nghệ thuật của công trình.
Không chỉ gây chú ý bởi tuổi đời hàng trăm năm, chùa Cói còn gắn với những câu chuyện dân gian về các vị tiên và cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Danh Phương, thường được gọi là Quận Hẻo, vào giữa thế kỷ XVIII. Những truyền thuyết ấy, kết hợp với các dấu tích kiến trúc còn tồn tại, đã tạo nên nét đặc biệt cho ngôi chùa cổ giữa vùng đất Vĩnh Yên.

Ngôi chùa gần 800 năm tuổi gắn với truyền thuyết về các vị tiên
Chùa Cói có tên tự là Thần Tiên Tự, tọa lạc trên khu đất rộng khoảng 1ha tại phường Vĩnh Yên, tỉnh Phú Thọ. Theo các tư liệu lịch sử địa phương, ngôi chùa được cho là khởi dựng vào khoảng cuối thế kỷ XII đến đầu thế kỷ XIII, trải qua nhiều lần xây dựng, tu sửa và thay đổi kiến trúc trong suốt quá trình tồn tại.
Tên gọi chùa Cói bắt nguồn từ địa danh nơi ngôi chùa tọa lạc, trong khi tên Thần Tiên Tự lại gắn với một câu chuyện được lưu truyền trong dân gian. Theo Ni sư Thích Đàm Khang, trụ trì chùa Cói, các bậc cao niên kể rằng khu vực này xưa kia là một ngọn đồi cao, tương truyền từng có những vị tiên xuống đánh cờ. Từ câu chuyện ấy, ngôi chùa được gọi bằng tên Thần Tiên Tự, thể hiện cách người dân gửi gắm những quan niệm tín ngưỡng và ký ức văn hóa vào địa danh.
Trải qua nhiều thế kỷ, chùa Cói không chỉ là nơi thờ Phật mà còn trở thành một phần trong đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân địa phương. Những công trình như tam quan, tháp cổ và hệ thống tượng thờ được hình thành qua các giai đoạn khác nhau, phản ánh quá trình phát triển của ngôi chùa cũng như những biến động lịch sử của vùng đất.
Giá trị của chùa Cói từng được giới nghiên cứu quan tâm từ khá sớm. Theo tư liệu được giới thiệu tại di tích, năm 1939, tổng thể kiến trúc chùa đã được các nhà nghiên cứu thuộc Viện Viễn Đông Bác cổ ghi nhận là một di sản văn hóa có giá trị. Đến ngày 23/12/1996, chùa Cói được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh, đánh dấu sự ghi nhận chính thức đối với những giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa của ngôi cổ tự.
Mặc dù trải qua chiến tranh và nhiều lần biến đổi, chùa Cói vẫn còn lưu giữ một số công trình, hiện vật đáng chú ý. Trong đó, tòa tháp bảy tầng là dấu tích nổi bật nhất, không chỉ mang giá trị kiến trúc mà còn gắn với một giai đoạn lịch sử đặc biệt ở Đàng Ngoài vào thế kỷ XVIII.
Giữa khuôn viên chùa Cói, tòa tháp cổ bảy tầng là công trình thu hút sự chú ý nhờ hình dáng thanh thoát và kỹ thuật xây dựng truyền thống. Tháp cao khoảng 7,7m, có phần chân đế hình vuông với mỗi cạnh dài khoảng 1,7m. Các tầng được thiết kế thu nhỏ dần từ dưới lên trên, mỗi tầng thu rút khoảng 20cm, tạo nên tổng thể cân đối và vươn cao.
Điểm đáng chú ý là vật liệu xây dựng tháp mang dấu ấn kỹ thuật của người xưa. Công trình được xây bằng gạch bìa Bát Tràng dày khoảng 3cm, liên kết bằng loại vữa truyền thống chế từ vôi vỏ sò trộn với mật mía. Bên ngoài thân tháp được phủ một lớp vữa bảo vệ, góp phần duy trì kết cấu công trình qua thời gian.
Theo tư liệu lịch sử địa phương, tòa tháp được xây dựng vào khoảng giữa thế kỷ XVIII, gắn với tên tuổi Nguyễn Danh Phương, còn được biết đến với tên gọi Quận Hẻo. Ông là thủ lĩnh một cuộc khởi nghĩa nông dân ở Đàng Ngoài trong giai đoạn 1740 - 1751, thời kỳ xã hội có nhiều biến động dưới chính quyền Lê - Trịnh.
Trong dân gian địa phương còn lưu truyền câu chuyện Nguyễn Danh Phương từng cho quân xây dựng tháp Cói và Quán Tiên chỉ trong một đêm nhằm tạo thanh thế, thu phục lòng người trong cuộc đối đầu với chính quyền đương thời. Dù chưa có cơ sở để xác nhận chi tiết xây dựng trong một đêm là sự kiện lịch sử thực tế, truyền thuyết này vẫn được nhắc lại qua nhiều thế hệ, trở thành một phần ký ức văn hóa gắn với ngôi chùa.
Bên cạnh tòa tháp, tam quan chùa Cói cũng là công trình mang nhiều giá trị kiến trúc. Tam quan gồm ba gian nhỏ, trong đó hệ thống chịu lực chính sử dụng 10 cột đá xanh nguyên khối được đẽo gọt công phu, mỗi cột cao khoảng 2m. Riêng gian giữa còn có bốn cột gỗ nguyên khối, tạo nên sự kết hợp giữa vật liệu đá và gỗ trong kiến trúc truyền thống.
Đặc biệt, trên một cột đá ở gian chính vẫn còn dấu tích lạc khoản đã phai mờ theo thời gian. Theo tư liệu được giới thiệu, dòng chữ còn có thể nhận ra là “Canh Tý, Mạnh xuân, Cát nhật”, được xác định tương ứng với tháng Giêng năm 1720. Dấu tích này cung cấp thêm tư liệu để tìm hiểu quá trình xây dựng, tu sửa tam quan và các công trình tại chùa trong những giai đoạn lịch sử khác nhau.
Những bức ảnh tư liệu về chùa Cói vào thập niên 1920 - 1930 cũng cho thấy khu vực từng có các bảo tháp cổ, trong đó một công trình đã đổ nát, còn tòa tháp tồn tại đến ngày nay từng ở trạng thái nghiêng và có nguy cơ sụp đổ. Qua đó có thể thấy quá trình bảo tồn những dấu tích kiến trúc tại chùa đã trải qua không ít khó khăn, đặc biệt trong bối cảnh thời gian và chiến tranh tác động đến công trình.

Lưu giữ 12 pho tượng Phật cổ mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XVIII
Bên cạnh tòa tháp bảy tầng và tam quan bằng đá xanh, chùa Cói còn lưu giữ hệ thống tượng Phật cổ có giá trị về lịch sử và mỹ thuật. Đây là những hiện vật góp phần phản ánh đời sống tín ngưỡng, nghệ thuật điêu khắc và truyền thống thờ tự tại ngôi chùa qua nhiều thế hệ.
Theo tư liệu về di tích, kiến trúc chùa nguyên gốc đã bị ảnh hưởng nặng nề bởi chiến tranh và những biến động của thời gian. Ngôi chùa hiện nay được dựng lại trên nền cũ vào cuối thế kỷ XX, vì vậy không còn giữ nguyên toàn bộ diện mạo như thời kỳ đầu. Dẫu vậy, một số hiện vật cổ vẫn được bảo tồn, nổi bật là 12 pho tượng Phật bằng gỗ, sơn son thếp vàng.
Trong số này có ba pho tượng Tam Thế Phật, bộ tượng Di Đà Tam Tôn, tượng A Nan Đà Tôn Giả và tượng Phật Tổ Thích Ca thuyết pháp. Các pho tượng mang phong cách điêu khắc cuối thế kỷ XVIII, thể hiện qua cách tạo hình nhân vật, đường nét trang trí và kỹ thuật chế tác truyền thống.
Hệ thống tượng thờ không chỉ phục vụ hoạt động tín ngưỡng mà còn có giá trị nghiên cứu đối với nghệ thuật điêu khắc Phật giáo Việt Nam. Việc sử dụng chất liệu gỗ kết hợp sơn son thếp vàng là một trong những đặc điểm quen thuộc của tượng thờ tại nhiều ngôi chùa cổ ở Bắc Bộ, phản ánh quan niệm thẩm mỹ và kỹ thuật thủ công của các nghệ nhân xưa.
Đặt trong tổng thể di tích, những pho tượng cổ cùng tam quan, tháp bảy tầng và các dấu tích kiến trúc còn lại giúp người tham quan hình dung phần nào lịch sử hình thành, phát triển của chùa Cói. Mỗi công trình mang dấu ấn của một giai đoạn khác nhau, tạo nên sự tiếp nối giữa các lớp di sản dù kiến trúc ban đầu đã không còn nguyên vẹn.
Ngày nay, chùa Cói tiếp tục là địa điểm sinh hoạt văn hóa, tâm linh của người dân địa phương. Không sở hữu quy mô đồ sộ như nhiều danh thắng nổi tiếng, ngôi chùa vẫn có sức hấp dẫn riêng nhờ chiều sâu lịch sử, những câu chuyện dân gian và các hiện vật cổ được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Đặc biệt, tòa tháp bảy tầng cao 7,7m gắn với truyền thuyết về Quận Hẻo, hệ thống cột đá xanh tại tam quan và 12 pho tượng Phật cổ đã tạo nên những giá trị đặc trưng của Thần Tiên Tự. Đây cũng là những dấu tích quan trọng giúp tìm hiểu thêm về lịch sử, kiến trúc và đời sống tín ngưỡng của vùng đất Vĩnh Yên qua các thời kỳ.
Trải qua nhiều thế kỷ, chùa Cói không còn giữ nguyên hình hài thuở ban đầu nhưng vẫn là nơi lưu giữ những lớp ký ức lịch sử đáng chú ý. Từ câu chuyện về các vị tiên xuống đánh cờ đến truyền thuyết xây tháp trong một đêm, ngôi cổ tự cho thấy sự đan xen giữa lịch sử và văn hóa dân gian, góp phần làm phong phú thêm bức tranh di sản của tỉnh Phú Thọ.
Duy Khánh













