Khi nền kinh tế 500 tỷ USD không thể tiếp tục lớn lên bằng tín dụng ngân hàng

Thông điệp này được nhấn mạnh xuyên suốt tại Diễn đàn Đầu tư Đổi mới sáng tạo Việt Nam 2026, trong bối cảnh nền kinh tế quy mô khoảng 500 tỷ USD đang đứng trước áp lực phải tìm ra các động lực tăng trưởng mới để duy trì tốc độ phát triển dài hạn.

Phát biểu tại diễn đàn, Thứ trưởng Bộ Tài chính Lê Tấn Cận cho biết Việt Nam đang sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi để bứt phá trong các lĩnh vực chiến lược như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn và công nghệ số, nhờ tốc độ tăng trưởng nhanh của kinh tế số, hệ sinh thái khởi nghiệp và dòng vốn đầu tư công nghệ cao.

Tuy nhiên, phía sau câu chuyện công nghệ là một bài toán lớn hơn của nền kinh tế: nhu cầu vốn cho tăng trưởng đang vượt xa khả năng đáp ứng của hệ thống ngân hàng. Theo Báo cáo Đầu tư Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam 2026 được công bố tại diễn đàn, nhu cầu đầu tư hàng năm của Việt Nam dự kiến tăng từ khoảng 160 tỷ USD hiện nay lên 270 tỷ USD vào năm 2030 và khoảng 500 tỷ USD vào năm 2045.

Trong khi đó, tín dụng ngân hàng hiện chỉ có thể đáp ứng khoảng 35-45% tổng nhu cầu vốn đầu tư. Điều này đồng nghĩa mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào tín dụng ngân hàng đang dần tiến tới giới hạn. Tỷ lệ tín dụng/GDP của Việt Nam hiện đã vượt 140% – mức cao nhất Đông Nam Á – trong khi thị trường vốn vẫn còn khá nhỏ nếu so với quy mô nền kinh tế.

Nói cách khác, nếu muốn bước sang chu kỳ tăng trưởng mới dựa trên công nghệ và đổi mới sáng tạo, Việt Nam buộc phải phát triển sâu hơn thị trường vốn và thu hút mạnh hơn dòng vốn dài hạn. Đây cũng là lý do hàng loạt cải cách lớn đang được đẩy nhanh trong thời gian gần đây. Hệ thống KRX được kỳ vọng nâng năng lực xử lý lệnh lên gấp nhiều lần, rút ngắn thời gian từ IPO đến niêm yết xuống còn khoảng 30 ngày và tạo điều kiện cho thị trường vận hành gần hơn với chuẩn quốc tế.

Song song với đó là kỳ vọng nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam lên nhóm mới nổi vào tháng 9/2026. Theo các tổ chức phân tích, việc nâng hạng có thể giúp thị trường thu hút khoảng 5-8 tỷ USD dòng vốn ngoại trong giai đoạn đầu, thậm chí cao hơn nếu Việt Nam được đưa vào bộ chỉ số MSCI Emerging Markets.

Điểm đáng chú ý là câu chuyện hiện nay không chỉ dừng ở việc hút vốn cho các doanh nghiệp truyền thống. Tham vọng lớn hơn nằm ở việc xây dựng một hệ sinh thái vốn dành cho công nghệ, startup và doanh nghiệp đổi mới sáng tạo – những lĩnh vực vốn lâu nay gặp nhiều khó khăn khi tiếp cận thị trường tài chính trong nước.

Bà Vương Vân Anh, Giám đốc cấp cao bộ phận chiến lược của VinaCapital, cho rằng thị trường IPO mới tại Việt Nam hiện vẫn chủ yếu tập trung ở các ngành truyền thống, trong khi nhóm startup công nghệ lớn còn khá im ắng. Một trong những nguyên nhân quan trọng là khoảng cách trong tư duy định giá giữa doanh nghiệp công nghệ và nhà đầu tư nội địa.

Theo bà Vương Vân Anh, nhiều startup kỳ vọng được định giá dựa trên tiềm năng tăng trưởng và khả năng mở rộng thị trường, trong khi phần lớn nhà đầu tư trong nước vẫn quen với cách tiếp cận dựa vào lợi nhuận hiện hữu và tài sản hữu hình. Điều đó khiến Việt Nam dù có nhiều startup tăng trưởng nhanh nhưng vẫn thiếu những thương vụ IPO công nghệ quy mô lớn tương tự các thị trường phát triển hơn trong khu vực.

Để giải quyết vấn đề này, cơ quan quản lý đang bắt đầu xây dựng khung pháp lý riêng cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Theo đại diện Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Bộ Tài chính đang nghiên cứu mô hình giao dịch chuyên biệt dành cho startup công nghệ trên HNX với các tiêu chí linh hoạt hơn so với chuẩn niêm yết truyền thống.

Thay vì yêu cầu lợi nhuận hay quy mô vốn tối thiểu, các tiêu chí mới có thể tập trung vào tốc độ tăng trưởng doanh thu, khả năng mở rộng thị trường hay mô hình kinh doanh công nghệ. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm mở rộng cánh cửa huy động vốn cho startup trong nước.

Ở góc độ rộng hơn, điều Việt Nam đang theo đuổi không đơn thuần là một chu kỳ IPO mới, mà là sự dịch chuyển của toàn bộ cấu trúc tăng trưởng nền kinh tế – từ mô hình dựa vào vốn tín dụng sang mô hình dựa nhiều hơn vào công nghệ, đổi mới sáng tạo và dòng vốn dài hạn.

Nếu quá trình này diễn ra thành công, thị trường vốn sẽ không chỉ là nơi huy động tiền cho doanh nghiệp, mà có thể trở thành nền tảng tài chính cho tham vọng xây dựng các tập đoàn công nghệ và chuỗi giá trị mới của Việt Nam trong thập kỷ tới.