Đồng trở thành kim loại chiến lược trong kỷ nguyên AI và xe điện

Thị trường tài chính toàn cầu đang ghi nhận sự dịch chuyển dòng vốn mang tính cấu trúc khi giới đầu tư dần rời khỏi các tài sản trú ẩn như vàng để tìm đến đồng. Xu hướng này không xuất phát từ yếu tố chu kỳ mà gắn trực tiếp với hai động lực tăng trưởng lớn là xe điện và trí tuệ nhân tạo.

Trong ngành xe điện, nhu cầu đồng tăng mạnh do mỗi phương tiện cần lượng kim loại này cao gấp 4 lần so với xe động cơ đốt trong. Đồng hiện diện trong động cơ, hệ thống dây dẫn và hạ tầng sạc, khiến nhu cầu tăng theo cấp số nhân cùng tốc độ điện hóa toàn cầu.

Theo ông Duo Fu, Phó Chủ tịch phụ trách nghiên cứu thị trường pin tại Rystad Energy, tỷ trọng đồng phục vụ xe điện có thể đạt 12% tổng nhu cầu toàn cầu vào năm 2040. Cùng lúc, các trung tâm dữ liệu AI tiêu thụ điện năng khổng lồ, đòi hỏi hệ thống truyền tải mật độ cao, tiếp tục gia tăng áp lực lên nhu cầu đồng.

Tuy nhiên, cung không theo kịp cầu. Citigroup, tập đoàn tài chính – ngân hàng đầu tư toàn cầu của Mỹ, ước tính thế giới có thể thiếu hụt khoảng 330.000 tấn đồng trong năm 2026, trong bối cảnh tồn kho xuống mức thấp. Giá đồng vì vậy có thể vượt 13.000 USD/tấn và tiến tới 15.000 USD/tấn.

Áp lực nguồn cung còn lớn hơn về dài hạn. Theo công ty tư vấn nghiên cứu năng lượng và kim loại toàn cầu Wood Mackenzie, ngành khai khoáng cần bổ sung tới 900.000 tấn công suất mỗi năm chỉ để đáp ứng nhu cầu hiện tại. Tuy nhiên, việc phát triển mỏ mới thường kéo dài hàng thập kỷ.

Sự chậm trễ này đang làm nổi lên vai trò của Đông Nam Á. Indonesia đang thu hút hàng tỷ USD đầu tư vào luyện kim, trong khi Philippines vẫn chưa khai thác được 92% tài nguyên do rào cản pháp lý và môi trường.

Trường hợp điển hình là dự án Tampakan tại đảo Mindanao (Philippines), với trữ lượng khoảng 3 tỷ tấn quặng và công suất dự kiến 375.000 tấn/năm, nhưng đã đình trệ từ thập niên 1990. Đây được xem là nút thắt lớn trong việc mở rộng nguồn cung toàn cầu.

Nguyên nhân không chỉ nằm ở kỹ thuật mà còn ở xung đột lợi ích. Bà Nora Puli Sukal, lãnh đạo cộng đồng người bản địa Blaan tại khu vực Tampakan, phản đối khai thác để bảo vệ đất tổ tiên, trong khi Giám mục Cirilo Casicas, Giám mục Giáo phận Marbel (Philippines) cảnh báo nguy cơ ô nhiễm thạch tín từ nước thải mỏ.

Theo bà Ellen Moore, Giám đốc chương trình khai khoáng tại Earthworks, thế giới đang đối mặt nghịch lý: phát triển năng lượng sạch nhưng lại phụ thuộc vào khai thác tài nguyên gây tổn hại môi trường. Đây là bài toán lớn nhất của quá trình chuyển đổi xanh.