Thị trường lại nhắc đến cổ phần hóa

Sau hơn hai thập kỷ tái cơ cấu, số doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước đã giảm từ 5.655 xuống còn 459 doanh nghiệp. Tuy nhiên, điều đáng chú ý hơn không nằm ở con số này mà ở những thay đổi chính sách đang mở ra khả năng khởi động một chu kỳ cổ phần hóa mới sau nhiều năm chững lại.

Theo báo cáo của Chứng khoán BIDV (BSC), quá trình sắp xếp doanh nghiệp Nhà nước đã diễn ra liên tục từ đầu những năm 2000, với ba giai đoạn gồm thí điểm cổ phần hóa, mở rộng cổ phần hóa và gắn cổ phần hóa với tái cơ cấu doanh nghiệp.

Giai đoạn 2016-2020 được xem là cao điểm của quá trình này. Dù chỉ có 180 doanh nghiệp được cổ phần hóa, giá trị bình quân mỗi doanh nghiệp đạt 2.721 tỷ đồng. Nhà nước thoái 27.312 tỷ đồng vốn nhưng thu về tới 177.397 tỷ đồng, trong đó riêng thương vụ Sabeco đóng góp khoảng 110.000 tỷ đồng.

Tuy nhiên, đà cải cách sau đó chậm lại đáng kể. Trong giai đoạn 2021-2024, cả nước chỉ cổ phần hóa 5 doanh nghiệp với giá trị bình quân khoảng 129 tỷ đồng mỗi doanh nghiệp. Giá trị vốn Nhà nước được thoái cũng giảm mạnh xuống còn 2.799 tỷ đồng. Sự chững lại này không phải là điều bất ngờ.

Nhiều năm qua, đất đai được xem là một trong những điểm nghẽn lớn nhất của quá trình cổ phần hóa. Trước khi thực hiện cổ phần hóa, doanh nghiệp phải hoàn tất phương án sử dụng đất và được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Với những doanh nghiệp sở hữu quỹ đất lớn hoặc có tài sản phân bổ tại nhiều địa phương, quá trình này có thể kéo dài nhiều năm.

Đó cũng là một trong những nguyên nhân khiến nhiều kế hoạch cổ phần hóa liên tục bị lùi tiến độ dù đã được đưa vào danh mục thực hiện Theo đánh giá của BSC, thay đổi đáng chú ý nhất trong giai đoạn hiện nay là việc các quy định mới không còn yêu cầu doanh nghiệp phải hoàn tất phương án sử dụng đất trước khi cổ phần hóa. Thay vào đó, doanh nghiệp chỉ cần lập bảng thống kê hiện trạng sử dụng đất.

Nhìn từ góc độ thị trường, đây không đơn thuần là thay đổi về thủ tục hành chính. Đất đai từ lâu là yếu tố khiến việc xác định giá trị doanh nghiệp kéo dài, phát sinh tranh cãi và làm gia tăng rủi ro trách nhiệm đối với các bên tham gia. Khi nút thắt này được tháo gỡ, thời gian chuẩn bị cổ phần hóa có thể được rút ngắn đáng kể, đồng thời giúp quá trình đưa doanh nghiệp ra thị trường trở nên thuận lợi hơn.

Sự thay đổi này diễn ra trong bối cảnh Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị cùng hàng loạt văn bản mới được ban hành từ cuối năm 2025 và đầu năm 2026 đang cho thấy cách tiếp cận khác đối với khu vực doanh nghiệp Nhà nước.

Nếu trước đây trọng tâm chủ yếu là bảo toàn vốn, các chính sách mới đặt nhiều hơn vào yêu cầu gia tăng giá trị vốn Nhà nước và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Vai trò của doanh nghiệp Nhà nước cũng được định vị lại theo hướng tập trung vào những lĩnh vực chiến lược như năng lượng, hạ tầng, công nghệ cao, quốc phòng và các ngành có ý nghĩa đặc biệt đối với nền kinh tế.

Đáng chú ý, cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm cũng được đưa vào định hướng mới. Đây là một trong những yếu tố được kỳ vọng giúp giảm bớt tâm lý e ngại vốn tồn tại nhiều năm trong hoạt động cổ phần hóa, thoái vốn và tái cơ cấu doanh nghiệp.

Song song với đó, các quy định mới cũng cho phép doanh nghiệp chủ động hơn trong một số quyết định liên quan đến bán vốn, xác định giá khởi điểm hay xử lý các khoản đầu tư kém hiệu quả theo tín hiệu thị trường.

Những thay đổi này chưa đồng nghĩa một làn sóng cổ phần hóa mới sẽ xuất hiện ngay lập tức. Tuy nhiên, chúng cho thấy một thực tế đáng chú ý: những rào cản từng khiến tiến trình cổ phần hóa chậm lại trong nhiều năm đang bắt đầu được xử lý theo hướng thực chất hơn.

Sau hơn hai thập kỷ thu hẹp số lượng doanh nghiệp Nhà nước, câu hỏi đối với giai đoạn tới có lẽ không còn là sẽ cổ phần hóa bao nhiêu doanh nghiệp. Điều thị trường quan tâm hơn là liệu những thay đổi về cơ chế có đủ sức khơi thông dòng vốn, đưa các doanh nghiệp quy mô lớn quay trở lại quỹ đạo tái cơ cấu và niêm yết hay không.