Phục tráng mơ Hương Tích bằng khoa học công nghệ, mở hướng đi mới cho du lịch sinh thái Chùa Hương

Mơ Hương Tích là giống cây đặc sản có giá trị kinh tế và văn hóa, gắn liền với quần thể di tích Chùa Hương, Hà Nội. Tuy nhiên, diện tích trồng thu hẹp, cây già hóa và nguy cơ lai tạp đang đặt ra thách thức đối với việc duy trì nguồn gen bản địa. Trước thực trạng này, một nhiệm vụ khoa học và công nghệ đã triển khai các giải pháp từ nghiên cứu di truyền, tuyển chọn cây đầu dòng đến hoàn thiện quy trình nhân giống, thâm canh, hướng tới khôi phục giá trị của giống mơ đặc hữu.

Bảo tồn nguồn gen trước nguy cơ mai một

Từng là cây trồng mang lại sản lượng hàng trăm tấn mỗi năm, mơ Hương Tích có vai trò quan trọng trong sinh kế của người dân địa phương, đồng thời gắn với hoạt động du lịch tại Chùa Hương. Qua thời gian, tác động của khai thác thiếu bảo tồn, biến đổi khí hậu và sự xuất hiện của các giống ngoại lai khiến diện tích mơ Hương Tích giảm đáng kể, hiện chỉ còn khoảng 8-10 ha, phân bố phân tán.

Khảo sát thực tế cho thấy quần thể mơ có dấu hiệu lão hóa, với 56,8% số cây ở độ tuổi 10-15 năm. Trong hoạt động nhân giống, người dân chủ yếu áp dụng phương pháp chiết cành, chiếm 78%. Tỷ lệ ghép cành chỉ đạt 0,13%, một phần do chưa có tổ hợp gốc ghép phù hợp.

Những hạn chế về kỹ thuật canh tác cũng ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng quả. Việc đốn tỉa, điều tiết ra hoa, đậu quả chưa được thực hiện bài bản; sâu bệnh chưa được kiểm soát hiệu quả. Trong khi đó, nguy cơ lai tạp làm gia tăng yêu cầu xác định chính xác đặc điểm di truyền, lựa chọn và bảo vệ các cá thể mang đặc tính của giống mơ Hương Tích gốc.

Để giải quyết những vấn đề trên, nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp cơ sở mang tên “Nghiên cứu bảo tồn và phát triển nguồn gen mơ (Prunus sp.) Hương Tích gắn với du lịch sinh thái” đã triển khai nghiên cứu toàn diện, kết hợp công nghệ sinh học với các giải pháp kỹ thuật nông nghiệp.

Ứng dụng công nghệ sinh học, tạo cơ sở phục tráng giống

Một trong những kết quả đáng chú ý của nhiệm vụ là giải mã hệ gen lục lạp của mơ Hương Tích, xác định kích thước 157.922 bp. Kết quả phân tích cho thấy giống thuộc loài Prunus mume, có quan hệ di truyền gần với các giống mơ cổ tại Trung Quốc.

Cùng với đó, nhóm nghiên cứu thiết lập các chỉ thị phân tử và mã vạch ADN, gồm psbA-trnH, ISSR và SSR. Các công cụ này được sử dụng để phân biệt mơ Hương Tích với những giống mơ khác như mơ Mộc Châu và Song mai, góp phần hỗ trợ công tác nhận diện, bảo tồn nguồn gen.

Trên cơ sở khảo sát và đánh giá đặc điểm quần thể, 20 cây đầu dòng mang mã HT1-HT60 đã được bình tuyển. Những cá thể được lựa chọn có năng suất ổn định trên 24,42 kg/cây, độ Brix đạt 11,15%.

Việc kết hợp phân tích di truyền với tuyển chọn cây đầu dòng tạo tiền đề cho quá trình nhân giống có kiểm soát, giúp duy trì các đặc tính của giống mơ Hương Tích, hạn chế nguy cơ suy thoái và lai tạp trong quá trình phát triển sản xuất.

Ở khâu nhân giống, nhóm thực hiện xác định phương pháp ghép đoạn cành trên gốc mận vào ngày 15/9 cho kết quả tốt. Khi sử dụng thêm chất điều hòa sinh trưởng Atonik, tỷ lệ bật mầm đạt 63,1%, tỷ lệ cây sống đạt 60%. Từ kết quả này, nhiệm vụ đã sản xuất được 610 cây giống đáp ứng tiêu chuẩn xuất vườn.

Không chỉ dừng lại ở việc tạo nguồn cây giống, nghiên cứu còn tập trung cải thiện kỹ thuật chăm sóc nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất. Công thức bón phân được đánh giá tốt nhất là CT3, sử dụng 20 kg phân hữu cơ, 1,5 kg N, 3,0 kg P2O5 và 1,5 kg K2O/cây/năm, kết hợp phun phân bón lá Kali (K-BO).

Với chế độ chăm sóc này, năng suất thực thu đạt 6,1 tấn/ha, độ Brix đạt 11,60%. Đây là cơ sở để hoàn thiện quy trình thâm canh, hướng tới nâng cao chất lượng quả và hiệu quả kinh tế cho người trồng.

Bên cạnh dinh dưỡng, điều tiết thời gian ra hoa cũng được nghiên cứu nhằm hạn chế những tác động bất lợi của thời tiết. Các biện pháp khoanh vỏ cành vào đầu đến giữa tháng 10 hoặc phun Ethrel ở nồng độ 0,5‰ giúp hoa nở sớm, đồng loạt từ 7-9 ngày, qua đó góp phần hạn chế ảnh hưởng của sương muối và cải thiện tỷ lệ đậu quả.

Mô hình sản xuất ghi nhận năng suất tăng hơn 30%

Các quy trình kỹ thuật được xây dựng đã được đưa vào triển khai thông qua những mô hình thực tế tại khu vực Chùa Hương.

Đối với mô hình trồng mới, nhiệm vụ thực hiện trên diện tích 1 ha, với 625 cây mơ, bố trí dọc tuyến Suối Yến và Suối Tuyết. Tỷ lệ cây sống đạt 81%. Mô hình bước đầu góp phần bổ sung diện tích cây xanh, cải thiện cảnh quan sinh thái tại các tuyến du lịch.

Trong khi đó, mô hình thâm canh quy mô 3 ha được triển khai tại 13 hộ dân, với tổng số 1.875 cây. Kết quả đánh giá cho thấy năng suất thực thu đạt 5,5-6,3 tấn/ha, tăng 31,2-34,1% so với phương pháp canh tác truyền thống.

Chất lượng quả cũng ghi nhận những cải thiện, khối lượng quả đạt 16,4-17,3 g/quả. Sản phẩm mơ được tiêu thụ trực tiếp cho khách du lịch làm quà tặng với mức giá 90.000 đồng/kg.

Theo kết quả đánh giá mô hình, doanh thu đạt 531,5 triệu đồng/ha, lợi nhuận thuần đạt 377 triệu đồng/ha/năm. Mức lợi nhuận này cao hơn phương pháp sản xuất truyền thống 165,5 triệu đồng/ha.

Một điểm đáng chú ý trong quá trình triển khai là việc áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM). Giải pháp này giúp giảm 6,1 triệu đồng/ha/năm chi phí hóa chất bảo vệ thực vật, đồng thời góp phần hạn chế tác động đến môi trường và bảo vệ nguồn nước mặt tại lưu vực di tích.

Những kết quả từ mô hình cho thấy việc ứng dụng đồng bộ các giải pháp khoa học và công nghệ có thể cải thiện năng suất, chất lượng sản phẩm, đồng thời nâng cao hiệu quả kinh tế của hoạt động trồng mơ Hương Tích.

Mở hướng phát triển nông nghiệp gắn với du lịch sinh thái

Từ những kết quả nghiên cứu và ứng dụng, mơ Hương Tích được định hướng phát triển theo mô hình nông nghiệp sinh thái kết hợp khai thác giá trị cảnh quan và du lịch tại Chùa Hương.

Theo định hướng này, các vườn mơ không chỉ phục vụ sản xuất quả mà còn có thể trở thành không gian trải nghiệm cho du khách. Cảnh quan hoa mơ vào tháng 1-2 và hoạt động thu hoạch quả trong tháng 3-4 là những yếu tố có khả năng bổ sung sản phẩm du lịch theo mùa, đồng thời gia tăng giá trị kinh tế của cây trồng bản địa.

Để phát huy kết quả nhiệm vụ, nhóm nghiên cứu kiến nghị địa phương tăng cường bảo vệ 20 cây đầu dòng đã được công nhận, xây dựng kế hoạch mở rộng diện tích trồng mơ lên 20-30 ha. Các giải pháp khác được đề xuất gồm quản lý hoạt động chăn thả gia súc, hỗ trợ phát triển sản phẩm chế biến sâu như rượu mơ, ô mai đạt chuẩn OCOP và kết nối các vườn mơ với tour, tuyến du lịch của doanh nghiệp lữ hành.

Việc phục tráng nguồn gen, phát triển cây giống đạt tiêu chuẩn và hoàn thiện quy trình thâm canh là những yếu tố quan trọng để duy trì giống mơ Hương Tích. Khi được triển khai đồng bộ với định hướng phát triển du lịch sinh thái, cây mơ có thể phát huy đồng thời giá trị nông nghiệp, văn hóa và cảnh quan, góp phần tạo sinh kế cho người dân địa phương.

Chiều 28/10/2026, Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Hà Nội tổ chức Hội đồng nghiệm thu cấp Thành phố đối với nhiệm vụ “Nghiên cứu bảo tồn và phát triển nguồn gen mơ (Prunus sp.) Hương Tích gắn với du lịch sinh thái”, mã số CT04/02-2023-4.

Nhiệm vụ do TS. Phạm Thị Ngọc làm chủ nhiệm, Trung tâm Nông nghiệp sinh thái và Đào tạo nghề, Học viện Nông nghiệp Việt Nam là tổ chức chủ trì, thực hiện từ tháng 10/2023 đến tháng 10/2026.

Hội đồng nghiệm thu do GS.TS. Nguyễn Hồng Sơn, Giám đốc Viện Khoa học nông nghiệp Việt Nam làm Chủ tịch; PGS.TS. Nguyễn Anh Tuấn, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Hà Nội làm Phó Chủ tịch.

Các sản phẩm nổi bật của nhiệm vụ gồm kết quả giải mã hệ gen lục lạp, thiết lập mã vạch ADN định danh, 20 cây đầu dòng được công nhận, hai quy trình kỹ thuật cấp cơ sở về nhân giống và thâm canh, cùng mô hình trồng mới 1 ha và mô hình thâm canh sinh thái 3 ha.

Sau khi xem xét hồ sơ, kết quả thực hiện và đánh giá các nội dung nghiên cứu, Hội đồng nghiệm thu cấp Thành phố đã thống nhất đánh giá nhiệm vụ đạt yêu cầu.