Khi di sản gặp sinh kế: Rà soát 19 phân khu để đưa hồ Ba Bể 'cất cánh' trước 2030

Trong hai ngày 17 và 18/10/2026, ông Trịnh Xuân Trường - Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Thái Nguyên, cùng ông Hoàng Đạo Cương, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đã khảo sát các điểm du lịch dọc sông Năng, động Puông và đền An Mạ. Hoạt động nhằm đánh giá thực tế, làm rõ cơ sở điều chỉnh quy hoạch bảo tồn, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt Danh lam thắng cảnh Hồ Ba Bể.

Hồ 200 triệu năm tuổi, một trong 20 hồ nước ngọt cần bảo vệ của thế giới

Hồ Ba Bể, thuộc tỉnh Thái Nguyên (tỉnh Bắc Kạn cũ), được ví như "viên ngọc xanh" của vùng Đông Bắc. Hình thành cách đây hơn 200 triệu năm trong quá trình kiến tạo lục địa, hồ nước ngọt tự nhiên này có chiều dài hơn 8km, diện tích khoảng 500-650ha (tùy thời điểm đo đạc), nằm ở độ cao 150m so với mực nước biển, được xem là hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất Việt Nam. Bao quanh hồ là hệ sinh thái rừng nguyên sinh, núi đá vôi, hang động cùng dòng sông Năng xanh ngắt thuộc Vườn quốc gia Ba Bể (diện tích khoảng 7.610ha).

Tại Hội nghị quốc tế về hồ nước ngọt tổ chức ở Mỹ (năm 1995 theo một số nguồn, năm 2005 theo nguồn khác), Hồ Ba Bể được đưa vào danh sách 20 hồ nước ngọt đặc biệt nhất thế giới cần được bảo vệ. Hồ còn được công nhận di tích lịch sử văn hóa quốc gia năm 1996, khu Ramsar (vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế) năm 2011, Vườn di sản ASEAN, và được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2012. Khu vực này còn là nơi sinh sống của đồng bào Tày, Nùng, Dao, Mông với bản sắc văn hóa đặc trưng, tạo điều kiện phát triển du lịch sinh thái, trải nghiệm cộng đồng và giáo dục môi trường.

Mục tiêu trở thành khu du lịch quốc gia trước năm 2030

Ngày 30/6/2025, Phó Thủ tướng Mai Văn Chính đã ký Quyết định số 1407/QĐ-TTg phê duyệt quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt Danh lam thắng cảnh Hồ Ba Bể, chỉ hai ngày trước khi Bắc Kạn hợp nhất vào tỉnh Thái Nguyên mới. Theo quy hoạch, khu vực được định hướng bảo tồn giá trị cảnh quan, địa chất, hệ sinh thái và văn hóa bản địa, gắn với phát triển du lịch bền vững, hình thành tuyến kết nối du lịch - di sản liên vùng với các điểm du lịch miền núi phía Bắc, hướng tới mục tiêu trở thành khu du lịch quốc gia trước năm 2030 và trung tâm du lịch trọng điểm của vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ. Khu vực di tích được quy hoạch thành 19 phân khu chức năng.

Tuy nhiên, quá trình rà soát cho thấy nhiều khu vực trong số 19 phân khu đã hình thành khu dân cư, đất ở và đất sản xuất ổn định, gắn liền với sinh kế lâu đời của người dân, trong khi quy hoạch hiện hành định hướng di dời, tái định cư một số hộ nhằm bảo vệ cảnh quan, nguồn nước hoặc tạo quỹ đất phát triển dịch vụ. Trên cơ sở đó, Ban Quản lý Dự án đầu tư xây dựng các công trình Dân dụng và Công nghiệp tỉnh đề xuất nghiên cứu điều chỉnh 14 phân khu, trong đó xem xét đưa các khu dân cư, đất ở ổn định không có yếu tố trực tiếp cần bảo vệ ra khỏi phạm vi bảo vệ di tích.

Hướng điều chỉnh cụ thể cho từng khu vực

Đối với các bản Cám, Cốc Tộc và Pác Ngòi, định hướng đề xuất là ưu tiên chỉnh trang khu dân cư, bảo tồn kiến trúc truyền thống và nâng cấp hạ tầng. Tại các khu vực dọc sông Năng, sông Lèng, suối Cốc Tộc và Bó Lù, cần phân định rõ hành lang bảo vệ nguồn nước, cảnh quan; chỉ di dời đối với những hộ thực sự cần thiết, kèm phương án tái định cư và ổn định sinh kế phù hợp. Bốn phân khu gồm động Puông, Ao Tiên, phía Đông hồ Pé Lầm và đảo An Mạ được đề xuất cơ bản giữ nguyên định hướng bảo tồn, hạn chế can thiệp; riêng động Hua Mạ được định hướng phát triển thành điểm đón tiếp đầu tiên trong chuỗi kết nối các di tích thuộc danh lam thắng cảnh.

Qua khảo sát thực tế, Thứ trưởng Hoàng Đạo Cương cùng Đoàn công tác Cục Di sản văn hóa cơ bản thống nhất với các định hướng, đề xuất hoàn thiện quy hoạch, nhấn mạnh việc điều chỉnh phải dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn, phân định rõ không gian bảo tồn, khu dân cư và khu dịch vụ, đồng thời bảo đảm cộng đồng địa phương tiếp tục gắn bó với di sản và được hưởng lợi từ quá trình phát triển.

Bí thư Tỉnh ủy Trịnh Xuân Trường và Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Thế Mạnh khẳng định bảo tồn thiên nhiên, gìn giữ bản sắc văn hóa và nâng cao đời sống người dân là định hướng xuyên suốt trong khai thác, phát huy giá trị Hồ Ba Bể, nơi được kỳ vọng đóng vai trò hạt nhân kết nối các không gian du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, trải nghiệm cộng đồng và du lịch nông nghiệp gắn với sản phẩm OCOP. Bí thư yêu cầu các sở, ngành tiếp tục rà soát từng phân khu, đặt mục tiêu ổn định dân cư, bảo đảm sinh kế người dân lên hàng đầu, đồng thời tạo điều kiện thu hút nhà đầu tư có năng lực.