Bảo hộ tài sản trí tuệ: Nền tảng thúc đẩy chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa

Xác lập quyền: Nền tảng thương mại hóa sản phẩm sáng tạo

Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa đa dạng, từ hệ thống di sản vật thể, phi vật thể, văn học nghệ thuật, tri thức dân gian đến các sản phẩm sáng tạo đương đại. Những giá trị này tạo nền tảng quan trọng cho sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, để chuyển hóa tiềm năng thành giá trị kinh tế, hoạt động sáng tạo cần được gắn với cơ chế bảo hộ quyền, tổ chức sản xuất và khai thác thương mại phù hợp.

Trong các ngành công nghiệp văn hóa, một sản phẩm thường được cấu thành từ nhiều yếu tố sáng tạo khác nhau. Một bộ phim không chỉ có kịch bản mà còn bao gồm hình ảnh, âm nhạc, thiết kế nhân vật và các thành phần liên quan. Tương tự, trò chơi điện tử, chương trình biểu diễn hay sản phẩm thiết kế đều có thể chứa đựng nhiều đối tượng sở hữu trí tuệ có khả năng khai thác độc lập hoặc kết hợp.

Điều này cho thấy giá trị của sản phẩm văn hóa không chỉ nằm ở kết quả sáng tạo ban đầu mà còn ở khả năng phát triển, sử dụng và thương mại hóa các thành tố cấu thành. Tuy nhiên, nếu quyền sở hữu và quyền khai thác chưa được xác định rõ ràng, việc phát triển sản phẩm trên thị trường sẽ gặp nhiều trở ngại.

Người sáng tạo có thể tạo ra tác phẩm nhưng chưa chắc đã nắm giữ đầy đủ quyền khai thác thương mại. Doanh nghiệp đầu tư sản xuất có thể gặp khó khăn khi mở rộng hoạt động nếu chưa làm rõ quyền đối với các thành phần sáng tạo. Trong khi đó, nhà đầu tư cũng khó đánh giá tiềm năng của tài sản khi thiếu căn cứ pháp lý và dữ liệu chứng minh quyền sở hữu.

Những vấn đề này đang được đặt ra trong quá trình xây dựng dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, được đưa ra thảo luận tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, diễn ra từ ngày 24/10 đến ngày 14/11/2026.

Dự thảo gồm 8 chương, 39 điều, tập trung vào 6 nhóm chính sách, trong đó có chính sách hỗ trợ sáng tạo, xác lập và xác định giá trị quyền sở hữu trí tuệ trong các ngành công nghiệp văn hóa. Đây là nội dung có ý nghĩa đối với việc hoàn thiện cơ chế phát triển ngành theo hướng gắn kết hoạt động sáng tạo với quản trị và khai thác tài sản.

Đáng chú ý, dự thảo đề cập việc xác định phần mềm phục vụ sáng tạo và nền tảng số hỗ trợ quyền sở hữu trí tuệ là hạ tầng phục vụ công nghiệp văn hóa. Các công cụ này có thể hỗ trợ lưu trữ dữ liệu, ghi nhận quá trình hình thành sản phẩm, tạo cơ sở cho việc chứng minh nguồn gốc sáng tạo, xác lập quyền và khai thác thương mại.

Trong bối cảnh sản phẩm văn hóa ngày càng được hình thành trên môi trường số, việc quản lý dữ liệu sáng tạo có vai trò quan trọng. Một tác phẩm có thể trải qua nhiều công đoạn, có sự tham gia của nhiều cá nhân, tổ chức và công nghệ. Vì vậy, việc xác định tác giả, chủ sở hữu quyền, phạm vi đóng góp và quyền khai thác của từng chủ thể cần được thực hiện rõ ràng ngay từ đầu.

Nếu thiếu hồ sơ chứng minh quá trình sáng tạo và thỏa thuận về quyền, nguy cơ phát sinh tranh chấp sẽ gia tăng khi sản phẩm được đưa ra thị trường. Do đó, quản trị tài sản trí tuệ cần trở thành một bộ phận trong quy trình sản xuất, từ khâu hình thành ý tưởng, phát triển nội dung đến ký kết hợp đồng và thương mại hóa.

Khơi thông dòng chảy từ quyền sở hữu đến thị trường

Một trong những hạn chế của công nghiệp văn hóa là sự thiếu liên kết giữa các khâu sáng tạo, xác lập quyền, huy động vốn, sản xuất, phân phối, tiêu dùng và tái đầu tư.

Không ít sản phẩm được đầu tư công phu nhưng chưa xây dựng được phương án khai thác dài hạn. Những ý tưởng có tiềm năng thương mại có thể gặp khó khăn trong việc tìm kiếm nguồn vốn khi quyền sở hữu chưa được chứng minh hoặc giá trị tài sản chưa được xác định. Một số hoạt động văn hóa sau khi kết thúc cũng chưa được phát triển thành sản phẩm, dịch vụ có khả năng khai thác thường xuyên.

Đặt tài sản trí tuệ vào trung tâm chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa sẽ góp phần giải quyết những điểm nghẽn này. Khi quyền được xác lập rõ ràng, tài sản trí tuệ có thể trở thành cơ sở pháp lý cho các hoạt động cấp phép, chuyển nhượng, hợp tác khai thác, nhượng quyền và phát triển sản phẩm phái sinh.

Chẳng hạn, một nhân vật hoạt hình có thể được phát triển thành hình tượng trong phim, trò chơi điện tử, sách, đồ lưu niệm hoặc các sản phẩm tiêu dùng. Một tác phẩm âm nhạc có thể tiếp tục tạo ra giá trị thông qua biểu diễn, bản ghi âm, quảng cáo và khai thác trên nền tảng số.

Với cách tiếp cận này, sản phẩm văn hóa không chỉ tạo doanh thu ở lần phát hành hoặc trình diễn đầu tiên mà còn có khả năng hình thành nhiều nguồn thu khác nhau. Vòng đời sản phẩm được kéo dài, thương hiệu được phát triển và giá trị tài sản trí tuệ có thể gia tăng theo thời gian.

Tuy nhiên, để thực hiện được điều đó, bảo hộ quyền cần đi cùng với định giá và cơ chế giao dịch hiệu quả. Tài sản trí tuệ chỉ thực sự phát huy vai trò trong hoạt động kinh tế khi các chủ thể có thể xác định giá trị, xây dựng phương án khai thác và tiếp cận đối tác phù hợp.

Việc hoàn thiện cơ chế xác lập, định giá, bảo hộ, chuyển giao và khai thác tài sản trí tuệ, đồng thời nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường vật lý và môi trường số, vì vậy, có ý nghĩa thiết thực đối với sự phát triển của thị trường sáng tạo.

Hình thành thị trường giao dịch tài sản trí tuệ văn hóa

Một nội dung đáng chú ý khác trong dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa là đề cập việc hình thành sàn giao dịch công nghiệp văn hóa. Thiết chế này được định hướng kết nối chủ thể sáng tạo, quyền sở hữu trí tuệ, sản phẩm văn hóa, nhà đầu tư và người sử dụng.

Nếu được xây dựng với cơ chế vận hành phù hợp, sàn giao dịch có thể trở thành đầu mối thúc đẩy hoạt động thương mại hóa tài sản trí tuệ. Các chủ thể sáng tạo có thêm cơ hội tìm kiếm đối tác, giới thiệu sản phẩm và khai thác quyền; doanh nghiệp, nhà đầu tư có thể tiếp cận các tài sản có tiềm năng phát triển.

Đây cũng là hướng tiếp cận nhằm thúc đẩy hình thành thị trường tài sản trí tuệ trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa. Thông qua các giao dịch minh bạch, quyền sở hữu trí tuệ có thể được khai thác dưới nhiều hình thức, từ cấp phép, chuyển nhượng đến hợp tác kinh doanh và phát triển sản phẩm phái sinh.

Đối với hoạt động đầu tư, tài sản trí tuệ được xác lập và định giá rõ ràng có thể tạo thêm cơ sở để xem xét phương án góp vốn hoặc các hình thức huy động nguồn lực khác theo quy định pháp luật. Điều này góp phần mở rộng khả năng tiếp cận vốn của doanh nghiệp sáng tạo, đồng thời tạo điều kiện để nhà đầu tư đánh giá rủi ro và triển vọng thương mại.

Dẫu vậy, sự hình thành thị trường giao dịch tài sản trí tuệ không chỉ phụ thuộc vào việc xây dựng một nền tảng kết nối. Hiệu quả vận hành còn cần được bảo đảm bằng cơ chế xác minh quyền, phương pháp định giá phù hợp, dữ liệu đáng tin cậy, hợp đồng khai thác minh bạch và khả năng thực thi quyền khi xảy ra vi phạm.

Đặc biệt, trong môi trường số, việc sao chép và sử dụng trái phép các sản phẩm sáng tạo có thể làm suy giảm giá trị tài sản, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích của tác giả, chủ sở hữu quyền. Do đó, phát triển thị trường tài sản trí tuệ cần gắn với tăng cường bảo vệ bản quyền, nâng cao nhận thức của các chủ thể tham gia và hoàn thiện cơ chế xử lý vi phạm.

Phát triển công nghiệp văn hóa không chỉ là gia tăng số lượng phim, chương trình biểu diễn, trò chơi điện tử, sản phẩm thiết kế hay không gian trải nghiệm. Vấn đề cốt lõi là hình thành những tài sản trí tuệ có chủ thể quyền rõ ràng, được bảo hộ, định giá và khai thác hiệu quả.

Khi quyền của người sáng tạo được bảo vệ, giá trị tài sản được xác định minh bạch và các hoạt động giao dịch có cơ sở pháp lý vững chắc, sản phẩm văn hóa sẽ có thêm cơ hội tiếp cận nguồn lực đầu tư, mở rộng thị trường và tạo ra giá trị gia tăng.

Trong kỷ nguyên văn hóa số, việc đặt tài sản trí tuệ ở trung tâm chuỗi giá trị vì vậy không chỉ là yêu cầu thiết yếu của hoạt động quản trị quyền mà còn là định hướng quan trọng để xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa chuyên nghiệp. Đây là cơ sở để kết nối sáng tạo với thương mại hóa, thúc đẩy tái đầu tư và từng bước nâng cao năng lực cạnh tranh của các sản phẩm văn hóa Việt Nam.